Alergia to nieprawidłowa, nadmierna odpowiedź układu odpornościowego na zazwyczaj nieszkodliwe czynniki (alergeny). Najczęstsze alergeny to pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt, pleśnie, pokarmy, leki i jad owadów. Reakcje alergiczne mogą mieć charakter natychmiastowy (IgE-zależny) lub opóźniony (komórkowy), a nasilenie objawów waha się od łagodnego kataru po ciężką anafilaksję.
Jak powstaje reakcja alergiczna?
- Uczulenie – pierwsze kontakty z alergenem prowadzą do produkcji przeciwciał IgE, które wiążą się z komórkami tucznymi i bazofilami.
- Reakcja wczesna – ponowny kontakt: degranulacja komórek i uwolnienie histaminy, leukotrienów i innych mediatorów → świąd, kichanie, obrzęk błon śluzowych, skurcz oskrzeli.
- Reakcja późna – napływ eozynofilów i komórek zapalnych → utrwalony stan zapalny, nadreaktywność oskrzeli, przewlekły wyciek z nosa, zmiany skórne.
Rodzaje alergii
Alergia wziewna
Wywoływana przez pyłki (trawy, drzewa, chwasty), roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt, pleśnie. Objawy: katar sienny, kichanie, świąd i łzawienie oczu, kaszel, duszność, świszczący oddech.
Alergia pokarmowa
Najczęstsze alergeny: mleko krowie, jaja, orzechy (zwłaszcza arachidowe), ryby i owoce morza, soja, pszenica. Objawy: pokrzywka, obrzęk warg i języka, bóle brzucha, biegunka, wymioty; u niektórych – anafilaksja.
Alergia kontaktowa
Reakcja nadwrażliwości typu IV (opóźniona) na nikiel, kobalt, chrom, lateks, konserwanty i zapachy w kosmetykach, detergenty. Objawy: wyprysk kontaktowy, świąd, rumień, pęcherzyki w miejscu kontaktu.
Alergia na leki
Najczęściej: penicyliny i cefalosporyny, NLPZ, leki znieczulające. Spektrum od pokrzywki po anafilaksję. Wymaga ścisłej diagnostyki i dokumentacji medycznej.
Nadwrażliwość na jad owadów
Uczulenie na jad pszczoły, osy, szerszenia. Objawy od miejscowych (obrzęk, ból) po uogólnione: pokrzywka, spadek ciśnienia, duszność, utrata przytomności.
Choroby powiązane
- Alergiczny nieżyt nosa (ANN) – wodnisty katar, kichanie, zatkanie nosa, świąd.
- Astma alergiczna – przewlekły stan zapalny oskrzeli, napady duszności.
- Atopowe zapalenie skóry (AZS) – suchość, świąd, nawracające wypryski.
- Zapalenie spojówek – zaczerwienienie, łzawienie, pieczenie.
Objawy alergii
- Nos i zatoki – napadowe kichanie, wodnisty wyciek, blokada nosa, świąd.
- Oczy – przekrwienie, łzawienie, świąd, obrzęk powiek.
- Drogi oddechowe – kaszel, świszczący oddech, duszność, ucisk w klatce piersiowej.
- Skóra – pokrzywka, świąd, wyprysk, nasilenie AZS.
- Przewód pokarmowy – bóle brzucha, wymioty, biegunka; u dzieci także niechęć do jedzenia.
- Układ krążenia – w anafilaksji: hipotensja, tachykardia, zawroty głowy.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
- Nasilone lub przewlekłe objawy (ANN/astma/AZS) utrzymujące się > 4 tygodnie.
- Objawy po konkretnych ekspozycjach – pokarm, lek, użądlenie.
- Objawy alarmowe – trudności w oddychaniu, uogólniona pokrzywka, obrzęk języka, spadek ciśnienia (podejrzenie anafilaksji).
Diagnostyka alergii
Wywiad i badanie fizykalne
- Profil objawów – sezonowość, ekspozycje, środowisko domowe/praca.
- Choroby współistniejące – astma, AZS, przewlekłe zapalenie zatok.
- Leki i dieta – nowe preparaty, dodatki, suplementy.
Testy skórne punktowe (SPT)
- Zastosowanie – ANN/astma/konjunktiwitis; zestawy pyłków, roztoczy, sierści, pleśni.
- Interpretacja – bąbel > 3 mm vs. kontrola; korelacja z objawami klinicznymi.
- Ograniczenia – leki przeciwhistaminowe (odstawić), dermografizm, aktywne zmiany skórne.
Swoiste IgE w surowicy
- Użyteczne gdy SPT niewykonalne lub w alergii pokarmowej.
- Komponentowa diagnostyka (np. Ara h 2 w orzeszkach) – ocena ryzyka ciężkich reakcji.
Testy płatkowe (T.R.U.E. test)
- Wskazania – alergia kontaktowa/wyprysk.
- Odczyt – po 48–72 h; ocena rumienia, pęcherzyków, nacieku.
Testy prowokacyjne
- Pokarmowe – doustne próby kontrolowane (DBPCFC) w warunkach szpitalnych.
- Na leki – wyłącznie w ośrodkach referencyjnych, po ocenie ryzyka.
- Donosowe/spojówkowe – w ANN i konjunktiwitis do potwierdzenia klinicznego znaczenia.
Badania dodatkowe
- Spirometria z próbą rozkurczową – w ocenie astmy.
- FeNO – marker zapalenia eozynofilowego w drogach oddechowych.
- Morfologia + eozynofile – pomocniczo, nie rozstrzygają.
Leczenie alergii
Modyfikacja ekspozycji
- Pyłki – śledzenie kalendarza pylenia, filtracja powietrza, zamykanie okien w dniach wysokich stężeń, prysznic po powrocie.
- Roztocza – pokrowce antyroztoczowe, pranie pościeli ≥ 60°C, redukcja wilgotności, odkurzacze z HEPA.
- Sierść zwierząt – ograniczenie ekspozycji, strefy bez zwierząt w domu.
- Pleśnie – usuwanie źródeł wilgoci, wentylacja, środki przeciwgrzybicze na powierzchnie.
- Pokarmy – dieta eliminacyjna potwierdzona diagnostyką; unikanie „na ślepo” grozi niedoborami.
Leczenie farmakologiczne
- Leki przeciwhistaminowe II generacji – cetryzyna, lewocetyryzyna, feksofenadyna, bilastyna (mniej sedacji, dłuższe działanie).
- Glikokortykosteroidy donosowe – mometazon, flutykazon, budezonid (pierwsza linia w ANN).
- Krople do oczu – leki przeciwhistaminowe/mast-cell stabilizers (olopatadyna, ketotifen).
- Antagoniści leukotrienów – montelukast (dodatek w astmie/ANN, szczególnie przy nietolerancji GKS).
- Leczenie astmy – wziewne GKS (np. budezonid, flutykazon) ± LABA; zgodnie z stopniowaniem terapii.
- Biologiczne terapie – omalizumab (IgE), mepolizumab/benralizumab (eozynofilowa), dupilumab (AZS/ANN współistniejący).
- Unikać przewlekłych ogólnych GKS – stosować tylko doraźnie w zaostrzeniach pod kontrolą lekarza.
Immunoterapia alergenowa (odczulanie)
- Formy – SCIT (podskórna) i SLIT (podjęzykowa).
- Wskazania – ANN i astma o łagodnym/umiarkowanym przebiegu z potwierdzoną IgE-zależną alergią (pyłki, roztocza, jad owadów).
- Korzyści – redukcja objawów i leków, modyfikacja przebiegu choroby, długotrwały efekt po zakończeniu terapii.
- Czas trwania – zwykle 3–5 lat; wymagane regularne wizyty i monitorowanie.
Postępowanie w anafilaksji
- Natychmiastowa adrenalina i.m. w udo (ampułko-strzykawka/autostrzykawka) – pierwsza i kluczowa interwencja.
- Pozycja – leżąca z uniesionymi nogami; tlen, płyny i transport do szpitala.
- Plan działania – edukacja pacjenta, noszenie dwóch dawek adrenaliny, identyfikacja wyzwalaczy, karta informacyjna.
Specjalne grupy
Dzieci
- Alergia pokarmowa częstsza u niemowląt; część tolerancji rozwija się z wiekiem.
- Bezpieczne w pediatrii – leki II generacji; dawki zgodne z wiekiem/masą.
- AZS – emolienty codziennie; GKS miejscowe/ inhibitory kalcyneuryny w zaostrzeniach.
Kobiety w ciąży
- Preferowane – leki z dobrym profilem bezpieczeństwa (np. lewocetyryzyna, loratadyna; budezonid donosowo/wziewnie).
- Unikać – nowych terapii bez danych bezpieczeństwa; decyzje po konsultacji.
Choroby współistniejące
- Astma – kontrola zapalenia dróg oddechowych kluczowa dla jakości życia.
- AZS – regularna pielęgnacja, zapobieganie infekcjom nadkażenia.
Profilaktyka i codzienne strategie
- Higiena środowiska – kontrola wilgotności, częste odkurzanie, pranie pościeli, uszczelnianie kryjówek roztoczy.
- Monitor pylenia – aplikacje i serwisy o stężeniach alergenów; planowanie aktywności.
- Prawidłowa pielęgnacja skóry – emolienty, krótkie letnie prysznice, bawełniana odzież.
- Edukacja – rozpoznawanie objawów zaostrzenia i anafilaksji; plan lekowy.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czy alergia mija z wiekiem?
Część alergii pokarmowych u dzieci ustępuje w miarę dojrzewania układu odpornościowego. Alergie wziewne i astma zwykle wymagają długoterminowej kontroli.
Odczulanie: dla kogo i jak długo?
Dla pacjentów z potwierdzoną IgE-zależną alergią i utrzymującymi się objawami mimo leczenia. Terapia trwa najczęściej 3–5 lat i przynosi długotrwałe korzyści.
Jak odróżnić przeziębienie od alergii?
Alergia: wodnisty katar, świąd, napady kichania, brak gorączki; objawy często sezonowe lub po ekspozycji. Infekcja: gęsta wydzielina, ból gardła, gorączka, ogólne złe samopoczucie.
Czy testy alergiczne zawsze są potrzebne?
Nie. Decyzja zależy od obrazu klinicznego. W wielu przypadkach ANN rozpoznaje się klinicznie; testy służą potwierdzeniu i planowaniu odczulania.
Jakie leki są „pierwszej linii” w katarze siennym?
Donosowe glikokortykosteroidy i leki przeciwhistaminowe II generacji. W zapaleniu spojówek – krople przeciwhistaminowe/stabilizujące komórki tuczne.
Źródła
- EAACI. Guidelines on allergen immunotherapy. Allergy. 2018.
- World Allergy Organization (WAO). White Book on Allergy. 2013.
- Polskie Towarzystwo Alergologiczne. Standardy diagnostyki i leczenia chorób alergicznych. 2020.
- GINA. Global Strategy for Asthma Management and Prevention. Aktualizacja roczna.
- ARIA. Allergic Rhinitis and its Impact on Asthma. Wytyczne praktyki klinicznej.
- MP.pl – Alergia: przyczyny, objawy, leczenie. https://www.mp.pl/pacjent/alergia
