Biegunka jest jednym z najczęstszych objawów ze strony przewodu pokarmowego, z którym pacjenci zgłaszają się do lekarza rodzinnego, pediatry, internisty czy gastroenterologa. Może mieć łagodny, samoograniczający się przebieg, ale bywa również objawem poważnych chorób zakaźnych, zapalnych lub metabolicznych, prowadzących do groźnych powikłań, takich jak odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe czy niewydolność narządowa.
Szczególnie niebezpieczna jest biegunka u niemowląt, małych dzieci, osób w podeszłym wieku oraz pacjentów z chorobami przewlekłymi. Dlatego prawidłowa diagnostyka i leczenie mają kluczowe znaczenie.
Charakterystyka biegunki
Biegunka definiowana jest jako:
- oddanie ≥3 luźnych lub wodnistych stolców na dobę,
- lub zwiększenie częstości wypróżnień w porównaniu do normy indywidualnej,
- często z towarzyszącą zmianą konsystencji stolca.
Czas trwania
Z klinicznego punktu widzenia wyróżnia się:
- biegunkę ostrą – trwającą do 14 dni,
- biegunkę przetrwałą – trwającą 14–30 dni,
- biegunkę przewlekłą – utrzymującą się ponad 30 dni.
Podział ten ma istotne znaczenie diagnostyczne, ponieważ przyczyny biegunki ostrej i przewlekłej znacząco się różnią.
Podział według czasu trwania
| Rodzaj biegunki | Czas trwania | Najczęstsze przyczyny |
|---|---|---|
| Ostra | do 14 dni | infekcje wirusowe, bakteryjne |
| Przetrwała | 14–30 dni | zaburzenia wchłaniania, flora jelitowa |
| Przewlekła | >30 dni | IBD, IBS, celiakia, choroby metaboliczne |
Mechanizmy powstawania biegunki
Z punktu widzenia patofizjologii wyróżnia się kilka głównych mechanizmów:
1️⃣ Osmotyczna
Powstaje na skutek obecności w jelicie substancji osmotycznie czynnych, które „ściągają” wodę do światła jelita.
Przykłady:
- nietolerancja laktozy,
- spożycie alkoholi cukrowych (sorbitol),
- zaburzenia wchłaniania.
2️⃣ Sekrecyjna
Dochodzi do nadmiernego wydzielania wody i elektrolitów do światła jelita.
Typowa dla:
- toksyn bakteryjnych (np. Vibrio cholerae),
- niektórych nowotworów hormonalnie czynnych,
- chorób endokrynologicznych.
3️⃣ Zapalna
Towarzyszy uszkodzeniu błony śluzowej jelita i procesowi zapalnemu.
Charakterystyczne objawy:
- domieszka krwi lub śluzu,
- gorączka,
- bóle brzucha.
Występuje m.in. w:
- nieswoistych chorobach zapalnych jelit (IBD),
- zakażeniach bakteryjnych,
- zapaleniu jelita grubego.
4️⃣ Związana z motoryką jelit
Wynika z przyspieszonego pasażu jelitowego.
Typowa dla:
- zespołu jelita drażliwego,
- nadczynności tarczycy,
- stanów lękowych i stresu.
| Mechanizm biegunki | Charakterystyka | Przykłady |
|---|---|---|
| Osmotyczna | Zatrzymanie wody w jelicie | nietolerancja laktozy |
| Sekrecyjna | Nadmierne wydzielanie elektrolitów | toksyny bakteryjne |
| Zapalna | Uszkodzenie śluzówki jelita | IBD, zakażenia bakteryjne |
| Motoryczna | Przyspieszony pasaż jelit | IBS, stres |
Rodzaje biegunki
Biegunka ostra infekcyjna
Najczęstsza postać. Wywoływana przez:
- wirusy – rotawirusy, norowirusy, adenowirusy,
- bakterie – Salmonella, Campylobacter, Shigella, E. coli,
- pasożyty – Giardia lamblia, Entamoeba histolytica.
Objawy:
- nagły początek,
- wodniste stolce,
- nudności, wymioty,
- gorączka,
- bóle brzucha.
Biegunka przetrwała
Może być następstwem:
- przebytej infekcji jelitowej,
- zaburzeń flory bakteryjnej,
- nietolerancji pokarmowych,
- niedoborów enzymatycznych.
Wymaga pogłębionej diagnostyki, szczególnie u dzieci.
Biegunka przewlekła
Najczęściej związana z chorobami przewlekłymi:
- nieswoiste choroby zapalne jelit (choroba Crohna, WZJG),
- celiakia,
- zespół jelita drażliwego (IBS),
- niewydolność trzustki,
- choroby endokrynologiczne.
Przewlekła – zawsze wymaga diagnostyki specjalistycznej.
Diagnostyka biegunki
Wywiad i badanie fizykalne
Podstawą diagnostyki jest dokładny wywiad:
- czas trwania biegunki,
- liczba stolców,
- obecność krwi, śluzu, gorączki,
- niedawne podróże,
- dieta,
- leki,
- choroby współistniejące.
Badanie fizykalne koncentruje się na:
- ocenie stanu nawodnienia,
- masie ciała,
- bolesności brzucha.
Objawy alarmowe
| Objaw | Znaczenie kliniczne |
|---|---|
| Krew w stolcu | Możliwa biegunka zapalna |
| Wysoka gorączka | Zakażenie bakteryjne |
| Objawy odwodnienia | Stan zagrożenia zdrowia |
| Silny ból brzucha | Ryzyko powikłań |
| Biegunka u niemowlęcia | Wymaga pilnej oceny |
Badania laboratoryjne
W zależności od obrazu klinicznego wykonuje się:
- morfologię krwi,
- CRP,
- elektrolity (Na, K),
- kreatyninę i mocznik,
- badania stolca (posiew, pasożyty, toksyny Clostridioides difficile).
Zgodnie z wytycznymi ESPGHAN/ESPID :
u dzieci z łagodną biegunką wirusową nie zaleca się rutynowych badań mikrobiologicznych.
Diagnostyka zaawansowana
W biegunkach przewlekłych stosuje się:
- USG jamy brzusznej,
- kolonoskopię,
- gastroskopię,
- biopsję jelita,
- testy wchłaniania.
Leczenie biegunki
Nawodnienie – fundament leczenia
Podstawą leczenia biegunki jest rehydratacja, niezależnie od przyczyny.
Doustne płyny nawadniające
Zgodnie z WHO i ESPGHAN:
- roztwory glukozo-elektrolitowe,
- o obniżonej osmolarności,
- podawane często, małymi porcjami.
Nawodnienie dożylne
Wskazane w przypadku:
- ciężkiego odwodnienia,
- uporczywych wymiotów,
- zaburzeń świadomości.
Dieta w biegunce
Aktualne wytyczne odchodzą od głodówek.
Zaleca się:
- szybki powrót do normalnego żywienia,
- lekkostrawne posiłki,
- unikanie tłustych i ciężkich potraw,
- kontynuację karmienia piersią u niemowląt.
Farmakoterapia
Probiotyki
Najlepiej udokumentowane szczepy:
- Lactobacillus rhamnosus GG,
- Saccharomyces boulardii.
Skracają czas trwania biegunki i zmniejszają ryzyko powikłań.
Loperamid
- tylko u dorosłych,
- w wybranych przypadkach,
- nie stosować przy biegunce zapalnej i gorączce.
Antybiotyki
- wyłącznie w uzasadnionych przypadkach,
- przy ciężkich zakażeniach bakteryjnych,
- zgodnie z wynikami badań.
| Przyczyna | Cel leczenia | Substancja czynna | Przykładowe preparaty handlowe (PL) | Uwagi praktyczne |
|---|---|---|---|---|
| Biegunki wirusowe (np. rotawirus, norowirus) | Skrócenie czasu trwania, odbudowa flory | Lactobacillus rhamnosus GG | Dicoflor®, Floractin®, Lakcid® | Najlepiej udokumentowane szczepy |
| Saccharomyces boulardii | Enterol®, Floractin Enteric® | Bezpieczny także przy antybiotykoterapii | ||
| Nawodnienie | Elektrolity (glukoza + NaCl + KCl) | Orsalit®, Dicodral®, Hydronea® | Podstawa leczenia | |
| Biegunki bakteryjne łagodne | Zmniejszenie objawów | Racekadotryl | Hidrasec® | Działa przeciwwydzielniczo |
| Objawowe zahamowanie perystaltyki | Loperamid | Stoperan®, Imodium® | Tylko bez gorączki i krwi w stolcu | |
| Biegunki bakteryjne ciężkie | Eradykacja bakterii | Antybiotyki wg antybiogramu | np. Cipronex®, Zinnat®, Biseptol® | Wyłącznie po konsultacji lekarskiej |
| Biegunka podróżnych | Skrócenie czasu trwania | Loperamid | Imodium®, Stoperan® | Doraźnie |
| Rifaksymina | Xifaxan® | Na receptę | ||
| Probiotyki | Enterol®, Dicoflor® | Wspomagająco | ||
| Biegunka poantybiotykowa | Odbudowa mikrobioty | Saccharomyces boulardii | Enterol® | Najlepiej przebadany |
| Lactobacillus rhamnosus GG | Dicoflor® | Profilaktycznie przy antybiotyku | ||
| Biegunka w IBS | Regulacja perystaltyki | Loperamid | Imodium® | W biegunce przewlekłej |
| Regulacja mikrobioty | Probiotyki wieloszczepowe | Sanprobi IBS®, Multilac IBS® | Długoterminowo |
| Element leczenia | Rekomendacje |
|---|---|
| Nawodnienie | Doustne płyny glukozo-elektrolitowe |
| Dieta | Szybki powrót do normalnego żywienia |
| Probiotyki | LGG, Saccharomyces boulardii |
| Leki zapierające | Ostrożnie, tylko u dorosłych |
| Antybiotyki | Tylko w uzasadnionych przypadkach |
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Natychmiastowej konsultacji wymagają:
- objawy odwodnienia,
- krew w stolcu,
- wysoka gorączka,
- silny ból brzucha,
- biegunka u niemowląt,
- biegunka trwająca >7–10 dni.
FAQ – Objawy, przyczyny, leczenie
Co to jest biegunka?
Biegunka to stan, w którym stolce są częstsze i bardziej płynne niż zwykle. Może trwać krótko (ostra) lub utrzymywać się dłużej (przewlekła).
Jakie są najczęstsze przyczyny ?
Do najczęstszych należą:
- infekcje wirusowe (np. rotawirusy),
- infekcje bakteryjne (Salmonella, E. coli),
- zatrucia pokarmowe,
- leki (antybiotyki),
- stres i nietolerancje pokarmowe,
- choroby przewodu pokarmowego.
Szczegóły zależą od wieku pacjenta i okoliczności wystąpienia.
Kiedy biegunka jest poważna?
Biegunka może być groźna, jeśli towarzyszą jej:
- odwodnienie (suche usta, mała ilość moczu),
- krew lub śluz w stolcu,
- wysoka gorączka,
- ból brzucha,
- objawy trwające dłużej niż 2–3 dni.
W takich przypadkach warto skonsultować się z lekarzem.
Jak leczyć rozwolnienie w domu?
W łagodnych przypadkach:
- pij dużo płynów (woda, elektrolity),
- unikaj ciężkostrawnych potraw,
- stosuj lekkostrawną dietę (banany, ryż, tost),
- odpoczywaj i nie forsuj układu pokarmowego.
Czy leki przeciwbiegunkowe są bezpieczne?
Nie wszystkie:
- Loperamid może pomóc przy ostrych biegunkach, ale nie powinien być stosowany przy podejrzeniu zakażeń bakteryjnych z gorączką lub krwią w stolcu.
- Zawsze warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą przed zastosowaniem leków.
Kiedy zgłosić się do lekarza?
Skontaktuj się z lekarzem, jeśli:
- objawy trwają dłużej niż 72 godziny,
- pojawiają się objawy odwodnienia,
- masz gorączkę, krew w stolcu lub silny ból brzucha,
- biegunka występuje u niemowlęcia, osoby starszej lub kobiety w ciąży.
Jak zapobiegać biegunce?
Profilaktyka to:
- mycie rąk przed jedzeniem,
- picie przegotowanej lub butelkowanej wody,
- unikanie niepewnego jedzenia w podróży,
- prawidłowa higiena przy przygotowywaniu posiłków.
Czy może być objawem poważnej choroby?
Tak — czasem biegunka wskazuje na:
- choroby zapalne jelit (np. WZJG, choroba Leśniowskiego-Crohna),
- nietolerancje pokarmowe (laktoza, gluten),
- zaburzenia wchłaniania,
- zakażenia pasożytnicze lub inne poważne stany.
W takich przypadkach lekarz zleca badania diagnostyczne.
Czy dziecko z biegunką musi pójść do lekarza?
U małych dzieci każda biegunka może szybko prowadzić do odwodnienia.
Skontaktuj się z pediatrą, jeśli:
- dziecko nie chce pić,
- ma suchą pieluszkę (mało moczu),
- jest sennym lub apatycznym.
Jak długo trwa typowa biegunka?
U większości osób:
- ostra trwa 1–3 dni,
- ostra wirusowa do 5–7 dni,
- jeśli trwa dłużej niż 2 tygodnie → to biegunka przewlekła → konsultacja medyczna.
Czy probiotyki pomagają przy biegunce?
Nie zawsze, ale w wielu przypadkach probiotyki:
- mogą skrócić czas trwania biegunki,
- pomagają przy biegunce po antybiotykach.
Skonsultuj wybór probiotyku z lekarzem lub farmaceutą.
Czy biegunka jest zakaźna?
Tak — jeśli jest wywołana przez wirusy lub bakterie.
Wtedy łatwo się rozprzestrzenia przez:
wspólne naczynia / jedzenie
brudne ręce,
skażoną wodę,
Podsumowanie
Biegunka jest objawem o zróżnicowanej etiologii – od łagodnych infekcji wirusowych po poważne choroby przewlekłe. Rehydratacja pozostaje podstawą leczenia, a farmakoterapia powinna być stosowana rozważnie i zgodnie z wytycznymi. Wczesna diagnostyka i właściwe postępowanie zapobiegają powikłaniom, szczególnie u pacjentów z grup ryzyka.
Bibliografia
- https://www.mp.pl/pacjent/objawy/50644%2Cbiegunka — Medycyna Praktyczna o objawach, przyczynach i leczeniu biegunki u dorosłych i dzieci
- https://www.cdc.gov/std/treatment-guidelines/diarrhea.htm — Wytyczne CDC dotyczące leczenia ostrej biegunki i odwodnienia
- https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diarrhoeal-disease — WHO: przyczyny, leczenie i zapobieganie chorobom biegunkowym
- https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/diarrhea/diagnosis-treatment/drc-20352246 — Mayo Clinic: diagnostyka i leczenie biegunki
- https://www.cdc.gov/travel/page/travelers-diarrhea — CDC: biegunka podróżnych – przyczyny i zarządzanie
- https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK448082/ — NCBI Bookshelf: naukowy przegląd biegunki (podział ostrej i przewlekłej)
Przeczytaj również:
1 Nudności i wymioty – przyczyny, leczenie, leki
2 Norowirusy – częsta przyczyna biegunki ,,grypy żołądkowej”
3 Biegunka podróżnych: Kompletny przewodnik po przyczynach i leczeniu
