Definicja i klasyfikacja
- Choroba wrzodowa to przewlekłe schorzenie przewodu pokarmowego, w którym powstają ograniczone ubytki błony śluzowej żołądka lub dwunastnicy sięgające warstwy mięśniowej.
- Najczęstsze lokalizacje:
- wrzód żołądka – krzywizna mniejsza, okolica odźwiernika,
- wrzód dwunastnicy – opuszka dwunastnicy.
- Rodzaje wrzodów: związane z Helicobacter pylori, polekowe (NLPZ), idiopatyczne, stresowe (np. po urazach, oparzeniach, sepsie).
Epidemiologia
- Choroba wrzodowa dotyczy 5–10% populacji.
- Wrzody dwunastnicy występują 2–3 razy częściej niż wrzody żołądka.
- H. pylori odpowiada za ok. 90% wrzodów dwunastnicy i 70–90% wrzodów żołądka.
- NLPZ są drugą najczęstszą przyczyną, szczególnie u osób starszych.
- Choroba częściej występuje u mężczyzn, ale powikłania częściej u osób starszych.
Patofizjologia
- Czynniki agresywne: kwas solny, pepsyna, H. pylori, NLPZ.
- Czynniki ochronne: śluz, wodorowęglany, prostaglandyny, prawidłowy przepływ krwi w błonie śluzowej.
- Mechanizm H. pylori: bakteria produkuje ureazę → neutralizacja kwasu → toksyny i reakcja zapalna uszkadzają nabłonek.
- Mechanizm NLPZ: hamowanie COX‑1 → spadek prostaglandyn → mniej śluzu i wodorowęglanów → podatność na kwas.
Objawy kliniczne
- Ból w nadbrzuszu:
- wrzód żołądka – nasila się po posiłku,
- wrzód dwunastnicy – pojawia się na czczo lub w nocy, ustępuje po jedzeniu.
- Nudności, wymioty, uczucie pełności, odbijania.
- Krwawienia z przewodu pokarmowego (fusowate wymioty, smoliste stolce).
- Często przebieg bezobjawowy – ujawnia się dopiero powikłaniami.
Diagnostyka
- Gastroskopia (EGD): złoty standard – uwidacznia wrzód, umożliwia biopsję (wykluczenie raka żołądka).
- Testy na H. pylori: ureazowy, histologiczny, hodowla, test oddechowy ¹³C, antygen w kale.
- Badania laboratoryjne: morfologia (niedokrwistość), testy biochemiczne przy powikłaniach.
- Różnicowanie: rak żołądka, refluks, zapalenie żołądka, choroba trzustki.
Leczenie
1. Eradykacja H. pylori
- Schemat trójlekowy: IPP + amoksycylina + klarytromycyna (10–14 dni).
- Schemat czterolekowy: IPP + bizmut + tetracyklina + metronidazol (w oporności).
- Kontrola skuteczności: test oddechowy lub antygen w kale po 4–8 tygodniach.
2. Leczenie farmakologiczne wrzodów – tabela leków
| Grupa | Substancja czynna | Nazwy handlowe w Polsce | Dawkowanie | Uwagi |
|---|---|---|---|---|
| IPP | Omeprazol | Polprazol, Bioprazol, Helicid | 20–40 mg/d | Podstawowy lek w gojeniu wrzodów |
| Pantoprazol | Controloc, Nolpaza, Pantopraz | 20–40 mg/d | Dobra tolerancja, mało interakcji | |
| Esomeprazol | Nexium, Emanera | 20–40 mg/d | Silniejsze działanie | |
| Lanzoprazol | Lanzul, Zoltum | 15–30 mg/d | Często w eradykacji H. pylori | |
| Rabeprazol | Pariet | 20 mg/d | Szybki początek działania | |
| H2-blokery | Famotydyna | Famogast | 20–40 mg/d | Alternatywa dla IPP |
| Leki osłonowe | Sukralfat | Venter | 1 g 4×/d | Tworzy warstwę ochronną |
| Bizmut | De-Nol | 120 mg 4×/d | Działa bakteriobójczo na H. pylori | |
| Antybiotyki w eradykacji | Amoksycylina | Amotaks, Duomox | 1000 mg 2×/d | W schematach eradykacyjnych |
| Klarytromycyna | Klacid, Fromilid | 500 mg 2×/d | W schematach eradykacyjnych | |
| Metronidazol | Metronidazol Polpharma | 500 mg 2×/d | W schematach czterolekowych | |
| Tetracyklina | Tetralysal | 500 mg 4×/d | W schematach czterolekowych |
3. Styl życia
- Ograniczenie alkoholu, kawy, ostrych przypraw.
- Rzucenie palenia.
- Regularne posiłki, unikanie głodówek.
Powikłania
- Krwawienie z przewodu pokarmowego – najczęstsze; objawia się fusowatymi wymiotami, smolistymi stolcami.
- Perforacja wrzodu – nagły, silny ból brzucha, objawy otrzewnowe.
- Penetracja wrzodu – do trzustki, wątroby, dróg żółciowych.
- Zwężenie odźwiernika – w wyniku bliznowacenia, powoduje wymioty treścią pokarmową.
- Rak żołądka – część wrzodów żołądka może być nowotworowa lub transformować w raka.
Monitorowanie i rokowanie
- Kontrolna gastroskopia: obowiązkowa w przypadku wrzodu żołądka (wykluczenie raka).
- Testy na H. pylori: kontrola skuteczności eradykacji po 4–8 tygodniach.
- Rokowanie: dobre przy skutecznej eradykacji i leczeniu IPP; nawroty możliwe przy utrzymaniu czynników ryzyka (NLPZ, palenie).
Podsumowanie
Choroba wrzodowa żołądka i dwunastnicy to częste schorzenie, którego głównymi przyczynami są zakażenie Helicobacter pylori i stosowanie NLPZ. Kluczowe znaczenie ma gastroskopia z biopsją, leczenie eradykacyjne oraz stosowanie IPP. Modyfikacja stylu życia i eliminacja czynników ryzyka są niezbędne dla trwałej remisji.
Bibliografia
- Malik TN, et al. Peptic Ulcer Disease. StatPearls. 2023.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK534792/ - Diagnostic and therapeutic recommendations on Helicobacter pylori infection – Recommendations of the Working Group of the Polish Society of Gastroenterology. Termedia, 2023.
https://www.termedia.pl/Diagnostic-and-therapeutic-recommendations-on-Helicobacter-pylori-infection-Recommendations-of-the-Working-Group-of-the-Polish-Society-of-Gastroenterology,41,51623,1,0.html - Helicobacter pylori – Diagnostyka i eradykacja – Wytyczne Polskiego Towarzystwa Gastroenterologii.
https://ptg-e.org.pl/wp-content/uploads/2022/03/Wytyczne_Helicobacter.pdf - American College of Gastroenterology – Peptic Ulcer Disease.
https://gi.org/topics/peptic-ulcer-disease/ - Mayo Clinic – Peptic ulcer: Diagnosis & treatment.
https://www.mayoclinic.org/diseases-conditions/peptic-ulcer/diagnosis-treatment/drc-20354229
