Angina, określana w terminologii medycznej jako ostre zapalenie gardła i migdałków podniebiennych (tonsillitis acuta), jest jedną z najczęstszych ostrych chorób zakaźnych górnych dróg oddechowych. Schorzenie to charakteryzuje się gwałtownym początkiem objawów zapalnych obejmujących błonę śluzową gardła oraz migdałki podniebienne, które pełnią istotną rolę w mechanizmach obronnych układu odpornościowego, zwłaszcza u dzieci.
W praktyce klinicznej termin „angina” bywa potocznie i nieprecyzyjnie stosowany jako synonim bólu gardła. Należy jednak podkreślić, że nie każde zapalenie gardła jest anginą bakteryjną, a większość ostrych infekcji gardła – szczególnie u dorosłych – ma etiologię wirusową i nie wymaga leczenia antybiotykiem. Prawidłowe rozróżnienie tych postaci ma kluczowe znaczenie zarówno dla skuteczności leczenia, jak i dla ograniczania narastającej antybiotykooporności.
Występowanie anginy
Angina występuje na całym świecie i dotyczy wszystkich grup wiekowych, jednak jej największa zapadalność obserwowana jest u dzieci w wieku szkolnym (5–15 lat). Wynika to z kilku czynników:
intensywnych kontaktów interpersonalnych w środowisku szkolnym i przedszkolnym,
częstego kontaktu z rówieśnikami będącymi nosicielami patogenów,
niedojrzałości układu odpornościowego,
zwiększonej podatności migdałków na zakażenia.
Szacuje się, że Streptococcus pyogenes odpowiada za:
- około 20–30% przypadków ostrych zapaleń gardła u dzieci,
- około 5–15% przypadków u dorosłych.
U dorosłych angina bakteryjna występuje rzadziej, natomiast częściej dominują infekcje wirusowe. Mimo to choroba pozostaje istotnym problemem klinicznym również w tej grupie, szczególnie u osób:
- pracujących w dużych skupiskach ludzi (szkoły, przedszkola, służba zdrowia),
- palących papierosy,
- z chorobami przewlekłymi,
- z obniżoną odpornością,
- narażonych na przewlekły stres i niedobór snu.
W Polsce oraz w krajach Europy Środkowej i Północnej angina – zwłaszcza paciorkowcowa – jest jedną z najczęstszych przyczyn wizyt w podstawowej opiece zdrowotnej, a także jedną z głównych przyczyn ordynowania antybiotyków u dzieci. Ma to istotne znaczenie epidemiologiczne i zdrowotne, ponieważ niewłaściwe rozpoznanie i leczenie prowadzą zarówno do powikłań choroby, jak i do narastania oporności bakterii.
Sezonowość zachorowań
Angina wykazuje wyraźną sezonowość, z największą liczbą zachorowań:
- w okresie jesienno-zimowym,
- we wczesnej wiośnie.
Do wzrostu zachorowań w tych okresach przyczyniają się:
- częstsze przebywanie w zamkniętych, słabo wentylowanych pomieszczeniach,
- łatwiejsza transmisja patogenów drogą kropelkową,
- osłabienie odporności związane z niedoborem witaminy D,
- współistnienie infekcji wirusowych, które uszkadzają błonę śluzową gardła i ułatwiają nadkażenia bakteryjne.
Objawy kliniczne
- Silny ból gardła, nasilający się przy połykaniu.
- Gorączka – w anginie bakteryjnej często >38–39°C.
- Powiększone, zaczerwienione migdałki z nalotem ropnym.
- Powiększone węzły chłonne szyjne, bolesne przy ucisku.
- Objawy ogólne: osłabienie, bóle mięśni, brak apetytu.
- W anginie wirusowej częściej: kaszel, katar, chrypka, zapalenie spojówek.
Angina bakteryjna a angina wirusowa
| Cecha | Angina bakteryjna (paciorkowcowa) | Angina wirusowa |
|---|---|---|
| Najczęstszy patogen | Streptococcus pyogenes (GAS) | Adenowirusy, enterowirusy, wirusy grypy i paragrypy, EBV |
| Początek choroby | Nagły | Zwykle stopniowy |
| Gorączka | Wysoka, często >38–39°C | Niska lub umiarkowana |
| Ból gardła | Bardzo silny, nasilony przy połykaniu | Łagodniejszy |
| Migdałki | Powiększone, zaczerwienione, ropny nalot | Zaczerwienione, bez nalotu ropnego |
| Kaszel, katar | Zwykle brak | Częste |
| Węzły chłonne | Powiększone, bolesne szyjne | Często nieznacznie powiększone |
| Test Strep | Dodatni | Ujemny |
| Antybiotyk | Tak (wskazany) | Nie |
| Ryzyko powikłań | Wysokie (reumatyczne, nerkowe) | Niskie |
| Czas trwania | 7–10 dni (krócej po antybiotyku) | 5–7 dni |
Diagnostyka
- Wywiad i badanie lekarskie – ocena objawów i wyglądu gardła.
- Testy szybkie (Strep test) – wykrywają obecność paciorkowca w wymazie z gardła.
- Posiew wymazu z gardła – złoty standard diagnostyki bakteryjnej anginy.
- Różnicowanie:
- Angina bakteryjna: wysoka gorączka, brak kaszlu, ropny nalot.
- Angina wirusowa: kaszel, katar, chrypka, brak ropnego nalotu.
Leczenie objawowe
- Leki przeciwgorączkowe i przeciwbólowe (paracetamol, ibuprofen).
- Płukanie gardła roztworami antyseptycznymi lub solą.
- Nawadnianie, odpoczynek, dieta lekkostrawna.
Antybiotykoterapia
- Wskazana tylko w anginie bakteryjnej.
- Najczęściej stosowane: penicylina fenoksymetylowa lub amoksycylina przez 10 dni.
- W przypadku alergii – makrolidy (np. azytromycyna, klarytromycyna).
- Antybiotyk skraca czas trwania objawów, zmniejsza ryzyko powikłań i ogranicza szerzenie się zakażenia.
Leczenie wspomagające
- Pastylki do ssania o działaniu przeciwbólowym i antyseptycznym.
- Inhalacje parowe, nawilżanie powietrza.
- W ciężkich, nawracających anginach – rozważenie tonsillektomii (usunięcia migdałków).
| Grupa leków | Nazwa handlowa (przykłady) | Substancja czynna | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Antybiotyki (I wybór) | Ospen | Fenoksymetylopenicylina | Angina paciorkowcowa |
| Amotaks | Amoksycylina | Angina bakteryjna | |
| Antybiotyki (alternatywa) | Klacid | Klarytromycyna | Alergia na penicylinę |
| Dalacin C | Klindamycyna | Nawracające anginy | |
| Leki przeciwbólowe / przeciwgorączkowe | Apap | Paracetamol | Ból gardła, gorączka |
| Ibuprom | Ibuprofen | Ból, stan zapalny, gorączka | |
| Preparaty miejscowe antyseptyczne | Octeangin | Oktenidyna dichlorowodorek | Odkażanie jamy ustnej i gardła, działanie przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe |
| Tantum Verde | Benzydamina | Miejscowe działanie przeciwzapalne | |
| Strepsils | Amylometakrezol + alkohol 2,4-dichlorobenzylowy | Ból gardła | |
| Septolete | Benzalkoniowy chlorek / inne składniki | Działanie odkażające | |
| Preparaty znieczulające miejscowo | Strepsils Intensive | Flurbiprofen | Silny ból gardła |
| Orofar | Lidokaina + antyseptyk | Znieczulenie miejscowe |
Profilaktyka
- Unikanie kontaktu z osobami chorymi.
- Higiena rąk i unikanie wspólnych sztućców/naczyń.
- Wzmacnianie odporności – zdrowa dieta, sen, aktywność fizyczna.
- W przypadku nawracających angin – konsultacja laryngologiczna i rozważenie tonsillektomii.
Znaczenie kliniczne i zdrowia publicznego
Angina, mimo że często postrzegana jako „zwykła infekcja gardła”, ma istotne znaczenie kliniczne i epidemiologiczne. Nieleczona lub niewłaściwie leczona angina paciorkowcowa może prowadzić do poważnych powikłań, takich jak:
- ropień okołomigdałkowy,
- gorączka reumatyczna z uszkodzeniem serca,
- kłębuszkowe zapalenie nerek,
- sepsa.
Z tego powodu angina pozostaje jednostką chorobową, która wymaga:
- rzetelnej diagnostyki różnicowej,
- racjonalnego stosowania antybiotyków,
- edukacji pacjentów w zakresie objawów alarmowych i profilaktyki.
Powikłania anginy
Powikłania anginy paciorkowcowej są głównym powodem, dla którego tak istotne jest prawidłowe rozpoznanie i leczenie tej choroby. Mają one charakter miejscowy lub ogólnoustrojowy, w tym immunologiczny.
Powikłania miejscowe
Ropień okołomigdałkowy
- silny jednostronny ból gardła,
- szczękościsk (trudność w otwieraniu ust),
- ślinotok, „kluskowata” mowa,
- wymaga leczenia szpitalnego i często interwencji chirurgicznej.
Zapalenie ucha środkowego i zatok
- częste u dzieci,
- wynik szerzenia się zakażenia drogą ciągłości tkanek.
Powikłania immunologiczne (najgroźniejsze)
Gorączka reumatyczna
Jest to autoimmunologiczna reakcja organizmu rozwijająca się zwykle 2–4 tygodnie po nieleczonej lub niewłaściwie leczonej anginie paciorkowcowej.
Mechanizm:
- przeciwciała wytworzone przeciw paciorkowcom krzyżowo reagują z tkankami gospodarza (zjawisko mimikry molekularnej).
Możliwe konsekwencje:
- zapalenie mięśnia sercowego i zastawek (choroba reumatyczna serca),
- bóle i zapalenie stawów,
- pląsawica Sydenhama,
- trwałe wady serca wymagające leczenia kardiologicznego lub operacyjnego.
Ostre kłębuszkowe zapalenie nerek
- pojawia się 1–3 tygodnie po anginie,
- objawia się krwiomoczem, obrzękami, nadciśnieniem,
- mechanizm immunologiczny (odkładanie kompleksów immunologicznych w kłębuszkach nerkowych),
- może prowadzić do przewlekłej choroby nerek.
Inne możliwe powikłania
- sepsa paciorkowcowa (rzadko, ale potencjalnie śmiertelna),
- zapalenie wsierdzia,
- zaostrzenie chorób autoimmunologicznych.
Antybiotykoterapia anginy paciorkowcowej znacząco zmniejsza ryzyko tych powikłań, nawet jeśli zostanie wdrożona kilka dni po początku objawów.
FAQ – najczęstsze pytania
Jak szybko można zarazić się anginą?
Angina przenosi się drogą kropelkową. Do zakażenia może dojść już przy krótkim, bliskim kontakcie z osobą chorą lub nosicielem.
Czy zawsze wymaga antybiotyku?
Nie. Antybiotyk stosuje się wyłącznie w anginie bakteryjnej, potwierdzonej testem lub wysokim prawdopodobieństwem klinicznym. Angina wirusowa leczona jest objawowo.
Po jakim czasie antybiotyk przestaje „zarażać”?
Zwykle po 24 godzinach od rozpoczęcia skutecznej antybiotykoterapii ryzyko zakażania innych znacząco spada.
Czy można przerwać antybiotyk, gdy objawy ustąpią?
Nie. Antybiotyk należy przyjmować przez pełne 10 dni (w przypadku penicyliny), aby zapobiec powikłaniom immunologicznym.
Czy angina może nawracać?
Tak. Nawracające anginy mogą wynikać z:
- nosicielstwa paciorkowca,
- obniżonej odporności,
- przerostu migdałków.
W takich przypadkach rozważa się konsultację laryngologiczną i tonsillektomię.
Czy choroba jest groźna u dorosłych?
Tak. Choć powikłania są częstsze u dzieci, u dorosłych również mogą wystąpić – zwłaszcza przy nieleczonej anginie paciorkowcowej.
Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?
- bardzo wysoka gorączka,
- trudności w oddychaniu lub połykaniu,
- jednostronny ból gardła i szczękościsk,
- brak poprawy po 48 godzinach leczenia.
Co to jest angina?
Angina to ostre zapalenie gardła i migdałków podniebiennych, najczęściej wywołane przez bakterie (paciorkowce) lub wirusy. Objawia się silnym bólem gardła, gorączką i trudnościami w połykaniu.
Czy angina i ból gardła to to samo?
Nie. Ból gardła jest objawem, który może towarzyszyć wielu infekcjom. Angina to konkretna jednostka chorobowa, a angina paciorkowcowa wymaga leczenia antybiotykiem.
Jak odróżnić anginę bakteryjną od wirusowej?
Bakteryjna zwykle przebiega z:
- wysoką gorączką (>38–39°C),
- brakiem kaszlu,
- ropnym nalotem na migdałkach,
- bolesnymi węzłami chłonnymi szyi.
Wirusowa częściej powoduje:
- kaszel i katar,
- chrypkę,
- zapalenie spojówek,
- łagodniejszy przebieg.
Czy angina zawsze wymaga antybiotyku?
Nie. Antybiotyk jest konieczny tylko w anginie bakteryjnej. W anginie wirusowej leczenie polega na łagodzeniu objawów (leki przeciwbólowe, nawadnianie, odpoczynek).
Jak potwierdzić anginę paciorkowcową?
Rozpoznanie opiera się na:
- badaniu lekarskim,
- szybkim teście Strep (wymaz z gardła),
- posiewie wymazu z gardła (złoty standard).
Jak długo trwa angina?
Zwykle:
- 7–10 dni bez powikłań,
- poprawa następuje po 24–48 godzinach od rozpoczęcia antybiotyku (w anginie bakteryjnej).
Po jakim czasie angina przestaje być zaraźliwa?
W anginie paciorkowcowej:
- zakaźność znacznie spada po 24 godzinach antybiotykoterapii.
Bez leczenia chory może zakażać nawet przez kilka dni.
Czy można przerwać antybiotyk, gdy objawy ustąpią?
Nie. Antybiotyk należy przyjmować przez pełny zalecony czas (najczęściej 10 dni). Przerwanie leczenia zwiększa ryzyko groźnych powikłań immunologicznych.
Jakie są powikłania nieleczonej anginy?
Najpoważniejsze to:
- gorączka reumatyczna (uszkodzenie serca),
- kłębuszkowe zapalenie nerek,
- ropień okołomigdałkowy,
- sepsa (rzadko, ale groźna).
Czy angina może nawracać?
Tak. Nawracające anginy mogą wynikać z:
- nosicielstwa paciorkowca,
- obniżonej odporności,
- przerostu migdałków.
W takich przypadkach rozważa się konsultację laryngologiczną i tonsillektomię.
Czy angina jest groźna u dorosłych?
Tak. Choć częściej dotyczy dzieci, u dorosłych również może prowadzić do powikłań, zwłaszcza gdy jest nieleczona lub źle leczona.
Czy angina w ciąży jest niebezpieczna?
Angina w ciąży wymaga konsultacji lekarskiej. Istnieją bezpieczne antybiotyki, które można stosować u ciężarnych. Nieleczona infekcja stanowi większe ryzyko niż leczenie.
Czy angina może przejść sama?
Angina wirusowa – tak, zwykle samoistnie.
Angina paciorkowcowa – nie powinna być pozostawiona bez leczenia, ze względu na ryzyko powikłań.
Czy domowe sposoby wystarczą?
Domowe metody (płukanie gardła, miód, inhalacje) mogą łagodzić objawy, ale nie zastępują antybiotyku w anginie bakteryjnej.
Kiedy trzeba pilnie zgłosić się do lekarza?
Natychmiastowej konsultacji wymagają:
- bardzo wysoka gorączka,
- trudności w oddychaniu lub połykaniu,
- szczękościsk,
- jednostronny, nasilający się ból gardła,
- brak poprawy po 48 godzinach leczenia.
Czy po anginie trzeba zostać w domu?
Tak. Zaleca się:
- odpoczynek,
- izolację w pierwszych dniach choroby,
- powrót do pracy/szkoły dopiero po poprawie i spadku zakaźności.
Podsumowanie
Angina to częste ostre zapalenie gardła i migdałków, wywoływane przez bakterie lub wirusy. Kluczowe jest różnicowanie przyczyny – tylko angina bakteryjna wymaga antybiotyku. Leczenie objawowe obejmuje leki przeciwgorączkowe, płukanie gardła i odpoczynek. W przypadku ciężkich objawów lub powikłań konieczna jest konsultacja lekarska.
Bibliografia
World Health Organization (WHO)
Group A Streptococcal infections – Fact Sheet (aktualizacje 2023–2025)
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/group-a-streptococcal-infections
Centers for Disease Control and Prevention (CDC)
Group A Streptococcal (GAS) Pharyngitis – Clinical Guidance
https://www.cdc.gov/groupastrep/diseases-public/strep-throat.html
National Institute for Health and Care Excellence (NICE)
Sore throat (acute): antimicrobial prescribing (NG84) – aktualizacja 2024
https://www.nice.org.uk/guidance/ng84
European Society of Clinical Microbiology and Infectious Diseases (ESCMID)
Guidelines for the diagnosis and management of acute pharyngitis (Clinical Microbiology and Infection)
https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com/article/S1198-743X(12)00047-0/fulltext
Medycyna Praktyczna (MP.pl)
Angina paciorkowcowa – rozpoznanie i leczenie
https://www.mp.pl/pacjent/choroby-zakazne/choroby/159801,angina-paciorkowcowa
Przeczytaj również:
1 Zapalenie gardła – objawy, diagnostyka, leczenie
