Biegunka podróżnych to najczęstszy problem zdrowotny w podróży do regionów o niższym standardzie sanitarnym. Ten przewodnik omawia geograficzne ryzyko, patogeny, obraz kliniczny, kiedy i jak diagnozować, zasady leczenia (nawadnianie, leczenie objawowe, antybiotyki w ciężkich przypadkach) oraz szczegółową profilaktykę żywieniowo‑higieniczną. Leczenie w przypadkach ciężkich lub u osób szczególnego ryzyka wymaga konsultacji z lekarzem.
Definicja i epidemiologia – Biegunka podróżnych
Biegunka podróżnych (łac. diarrhoea viatorum) to ostra infekcyjna choroba przewodu pokarmowego u osób podróżujących do regionów o odmiennych warunkach sanitarnych, zwykle spowodowana skażoną wodą lub żywnością. Najczęściej występuje w pierwszym tygodniu pobytu, szczególnie u turystów, osób odwiedzających rodziny (VFR), backpackerów i w podróżach służbowych z częstą zmianą lokalizacji.
Kategorie nasilenia
- Łagodna: ≥3 luźne stolce/dobę bez gorączki i krwi, niewielkie bóle brzucha.
- Umiarkowana: częste stolce z nudnościami/wymiotami, możliwa niska gorączka.
- Ciężka: krwawa biegunka, wysoka gorączka, silne bóle brzucha, objawy odwodnienia.
Grupy większego ryzyka
- Dzieci i seniorzy (większe ryzyko odwodnienia).
- Kobiety w ciąży (ostrożność, ograniczenia w lekach).
- Immunoniekompetentni (np. po przeszczepach, w immunosupresji).
- Choroby przewlekłe (cukrzyca, choroby serca, IBD).
Geografia ryzyka i typowe patogeny – Biegunka podróżnych
Ryzyko biegunki podróżnych znacząco różni się geograficznie, zależy od jakości wody, łańcucha dostaw żywności, zwyczajów kulinarnych oraz sezonowości.
| Region/kraje (przykłady) | Poziom ryzyka | Dominujące patogeny | Uwagi praktyczne |
|---|---|---|---|
| Północna Afryka (Egipt, Maroko, Tunezja) | Wysokie | ETEC/EAEC (E. coli), Campylobacter, Salmonella, norowirus | Unikaj surowych sałatek, lodu z niepewnej wody; popularna „zemsta faraona”. |
| Subsaharyjska Afryka (Kenia, Tanzania, Ghana, Nigeria) | Wysokie | ETEC, Shigella, Campylobacter, Giardia | Wysokie ryzyko pasożytnicze; uważaj na wodę z kranu i potrawy uliczne. |
| Południowa Azja (Indie, Bangladesz, Nepal, Pakistan; „Delhi belly”) | Bardzo wysokie | ETEC/EAEC, Shigella, Campylobacter, norowirus, Entamoeba | Ryzyko całoroczne; zwracaj uwagę na higienę rąk i świeżość potraw. |
| Azja Południowo‑Wschodnia (Tajlandia, Wietnam, Indonezja, Filipiny) | Wysokie | ETEC, Campylobacter, Salmonella, norowirus | Ostrożnie z owocami morza, lodem i sokami ulicznymi. |
| Ameryka Łacińska (Meksyk – „Montezuma’s revenge”, Peru, Brazylia, Kolumbia) | Wysokie | ETEC, Salmonella, Shigella, Giardia | Uwaga na ceviche, niepasteryzowane produkty mleczne, wodę z kranu. |
| Bliski Wschód (Turcja poza resortami, Jordania, Iran) | Średnie–wysokie | ETEC, Campylobacter, norowirus | Bezpieczne w kurortach; poza nimi ostrożnie z ulicznymi potrawami. |
| Karaiby i wyspy (Dominikana, Kuba, Zanzibar) | Średnie–wysokie | Norowirus, ETEC, Salmonella | Ryzyko wzrasta w sezonie turystycznym i przy bufetach all‑inclusive. |
| Europa (zachodnia/północna) | Niskie | Norowirus (ogniska), sporadyczne bakteryjne | Najczęściej ogniska wirusowe w hotelach/na statkach wycieczkowych. |
Sezonowość: większa zapadalność w porze deszczowej i w miesiącach upałów (szybsze namnażanie bakterii, częstsze przerwy w dostawach czystej wody).
Przyczyny: Biegunka podróżnych
Bakterie
ETEC/EAEC (E. coli): wytwarzają enterotoksyny (LT/ST) zwiększające wydzielanie wody do światła jelita (biegunka sekrecyjna). Shigella/Campylobacter/Salmonella: uszkadzają błonę śluzową, mogą dawać krwawą biegunkę, gorączkę, silne bóle brzucha.
Wirusy
Norowirus/rotawirus: wysoce zakaźne, szybkie ogniska w hotelach/rejsach, dominują w okresach szczytu turystycznego; częste wymioty i biegunka wodnista.
Pasożyty
Giardia lamblia: wzdęcia, tłuszczowe stolce, przewlekające się objawy po powrocie. Entamoeba histolytica: może powodować krwawą biegunkę i powikłania. Cryptosporidium: oporność na chlorowanie; wrażliwi są immunoniekompetentni.
Droga zakażenia
Fekalno‑oralna przez skażoną wodę, lód, żywność lub ręce. Źródłem są m.in. niedostateczna obróbka termiczna, mycie żywności w zanieczyszczonej wodzie, bufety samoobsługowe i ulice z intensywnym ruchem turystycznym.
Objawy i przebieg
- Biegunka: zwykle ≥3 luźne/wodniste stolce na dobę; może być skurczowa.
- Objawy towarzyszące: nudności, wymioty, bóle brzucha, kurcze, niska gorączka.
- Ciężkie objawy: krwawa biegunka, wysoka gorączka, silne bóle brzucha, cechy odwodnienia (suchość ust, rzadkie oddawanie moczu, zawroty, senność).
- Czas trwania: zwykle 2–5 dni; wirusowe często krótsze, pasożytnicze mogą przewlekać się tygodniami po powrocie.
Diagnostyka: kiedy i co badać (Biegunka podróżnych)
W łagodnych, samoograniczających się przypadkach badania zwykle nie są konieczne. Diagnostyka jest uzasadniona przy ciężkich objawach, braku poprawy, krwawych stolcach lub u osób szczególnego ryzyka.
- Wskazania: gorączka wysoka, krew w stolcu, silne odwodnienie, utrzymywanie się objawów >7 dni, podejrzenie pasożytów, immunoniekompetencja, ciąża, dzieci/seniorzy.
- Badania: posiew kału (bakterie), panel PCR (wirusy/bakterie/pasożyty), badanie parazytologiczne (Giardia/Entamoeba), elektrolity przy odwodnieniu.
- Różnicowanie: zatrucie toksynami, zaostrzenie IBS/IBD, malaria (gorączka bez dominującej biegunki), zapalenie wyrostka (lokalny ból, brak biegunki).
Leczenie – zasady ogólne
Priorytetem jest nawadnianie i bezpieczna kontrola objawów. W ciężkich przypadkach konieczna jest ocena lekarska, a decyzja o antybiotyku należy do lekarza.
Nawadnianie (ORS i płyny)
- ORS (doustne płyny nawadniające): roztwory z glukozą i elektrolitami poprawiają wchłanianie wody w jelicie.
- Domowy roztwór awaryjny: w 1 litrze bezpiecznej wody rozpuść 6 małych łyżeczek cukru i 0,5 małej łyżeczki soli; dodaj sok z cytryny dla smaku.
- Kiedy dożylnie: utrata przytomności, ciężkie odwodnienie, uporczywe wymioty uniemożliwiające picie – wymaga pilnej pomocy medycznej.
Leczenie objawowe
- Loperamid: rozważ w łagodnych/umiarkowanych przypadkach bez gorączki/krwi; nie stosuj w podejrzeniu biegunki inwazyjnej.
- Bismut (salicylan bizmutu): łagodzi biegunkę i nudności; uwaga na przeciwwskazania (np. uczulenie na salicylany).
- Probiotyki: mogą skrócić czas trwania objawów i wspierać odbudowę mikrobioty.
- Dieta BRAT (banany, ryż, jabłko, tost): lekkostrawna, tymczasowa; unikaj nabiału i tłuszczu do ustąpienia objawów.
Antybiotykoterapia (tylko w ciężkich przypadkach)
Antybiotyk rozważa się przy ciężkiej biegunce (gorączka, krew w stolcu, silne odwodnienie) lub braku poprawy. Wybór preparatu, czas podawania i przeciwwskazania ocenia lekarz.
- Makrolidy: np. azytromycyna – preferowana w regionach z opornością na fluorochinolony.
- Rifaksymina: w nieinwazyjnych, bakteryjnych biegunkach podróżnych.
- Fluorochinolony: rozważane selektywnie ze względu na wzrastającą oporność i profil bezpieczeństwa.
- Na pasożyty: leczenie dobiera się do patogenu (np. giardioza, amebioza) – decyzja lekarska po potwierdzeniu.
Antybiotyki, leki przeciwbiegunkowe i dawki nie powinny być dobierane samodzielnie. W razie wątpliwości lub ciężkich objawów skontaktuj się z lekarzem.
Biegunka podróżnych -leczenie
| Wskazanie kliniczne | Substancja czynna | Przykładowe nazwy handlowe w Polsce | Uwagi |
|---|---|---|---|
| Ciężka biegunka bakteryjna (gorączka, krew w stolcu) | Azytromycyna | Azitrox®, Sumamed®, Azycyna®, Azimycin® | Preferowana w regionach z opornością na fluorochinolony |
| Nieinwazyjna biegunka bakteryjna | Rifaksymina | Xifaxan® | Działa miejscowo w jelicie |
| Wybrane ciężkie zakażenia bakteryjne | Ciprofloksacyna | Cipronex®, Cipropol®, Ciphin® | Coraz rzadziej stosowana ze względu na oporność i profil bezpieczeństwa |
| Zakażenia pasożytnicze (giardioza, amebioza) | Metronidazol | Metronidazol Polpharma®, Metronidazol Teva® | Leczenie celowane po potwierdzeniu patogenu |
| Zakażenia pasożytnicze | Tynidazol | Fasigyn® | Alternatywa dla metronidazolu |
| Leczenie objawowe (bez gorączki i krwi w stolcu) | Loperamid | Stoperan®, Imodium Instant®, Laremid® | Tylko u dorosłych; nie stosować w biegunce zapalnej |
Profilaktyka: żywność, woda, higiena
Zasady „boil it, cook it, peel it, or forget it”
- Woda: pij wyłącznie butelkowaną (z nienaruszoną plombą) lub przegotowaną; rozważ filtry i tabletki dezynfekujące (uważaj na skuteczność wobec pasożytów).
- Lód: unikaj lodu niewiadomego pochodzenia; często powstaje z wody kranowej.
- Żywność: wybieraj świeżo gotowane dania serwowane na gorąco; unikaj surowych sałatek, niepasteryzowanego mleka, niedogotowanych owoców morza.
- Owoce/warzywa: jedz te, które możesz obrać samodzielnie (banany, pomarańcze) po umyciu rąk.
- Bufety/all‑inclusive: preferuj gorące potrawy i porcje przygotowywane na bieżąco; unikaj „stojących” posiłków.
- Higiena rąk: myj ręce wodą i mydłem lub używaj żelu z alkoholem ≥60% przed jedzeniem i po toalecie.
Chemioprofilaktyka i szczepienia (Biegunka podróżnych)
- Chemioprofilaktyka antybiotykiem: zwykle niezalecana rutynowo; rozważana tylko w szczególnych sytuacjach po konsultacji lekarskiej.
- Szczepienia: brak uniwersalnej szczepionki przeciw biegunce podróżnych; istnieją szczepienia specyficzne dla wybranych patogenów (np. cholera/ETEC w wybranych wskazaniach) – decyzja po konsultacji w poradni medycyny podróży.
Checklist podróżnika (do apteczki)
- Gotowy ORS (saszetki) i elektrolity.
- Żel antybakteryjny do rąk, chusteczki dezynfekujące.
- Probiotyki (do stosowania zgodnie z zaleceniem).
- Loperamid/bismut (zgodnie z zaleceniem i przeciwwskazaniami).
- Filtr do wody lub tabletki uzdatniające; butelka z filtrem.
- Termometr, środki przeciwgorączkowe.
- Lista kontaktów medycznych i ubezpieczenie podróżne.
Kiedy skonsultować się z lekarzem
- Krwawa biegunka, wysoka gorączka, silne bóle brzucha.
- Objawy odwodnienia: rzadkie oddawanie moczu, zawroty, omdlenie, suchy język.
- Utrzymywanie się objawów >5–7 dni lub nawracanie po powrocie.
- Ciężkie wymioty uniemożliwiające nawadnianie.
- Wszystkie przypadki u dzieci, w ciąży, u seniorów i osób z obniżoną odpornością.
Leczenie ciężkiej biegunki podróżnych wymaga konsultacji z lekarzem. Nie należy samodzielnie dobierać antybiotyków ani leków przeciwbiegunkowych przy gorączce lub krwi w stolcu.
Szczególne populacje
Dzieci
Większe ryzyko odwodnienia; priorytetem jest ORS, częste podawanie małych objętości płynu, uważna obserwacja diurezy. Leki przeciwbiegunkowe u dzieci wymagają ostrożności i konsultacji lekarskiej.
Seniorzy
Ryzyko zaburzeń elektrolitowych, interakcji lekowych i odwodnienia; wcześnie rozważ konsultację lekarską przy utrzymujących się objawach.
Ciąża
Ograniczenia w lekach i antybiotykach; nacisk na bezpieczne nawadnianie i dietę; decyzje terapeutyczne wyłącznie po konsultacji lekarskiej.
Immunoniekompetentni
Wyższe ryzyko ciężkich i długotrwałych zakażeń (np. Cryptosporidium); niski próg diagnostyki i interwencji medycznej.
Umów konsultację online – Biegunka podróżnych
Jeśli objawy są nasilone, utrzymują się dłużej niż kilka dni lub pojawia się gorączka – skonsultuj się z lekarzem.
👉 Umów konsultację online i uzyskaj profesjonalną ocenę objawów.
Podsumowanie
Biegunka podróżnych to częsta, zwykle samoograniczająca się infekcja przewodu pokarmowego. W większości przypadków wystarcza nawadnianie i leczenie objawowe. Antybiotykoterapia zarezerwowana jest dla ciężkich przypadków i wymaga konsultacji lekarskiej.
Najskuteczniejszą metodą ochrony pozostaje profilaktyka – bezpieczna woda, odpowiednio przygotowana żywność i higiena rąk.
Najczęściej zadawane pytania (FAQ)
Jak długo zwykle trwa biegunka podróżnych?
Zazwyczaj 2–5 dni. Wirusowe epizody bywają krótsze, a pasożytnicze mogą utrzymywać się tygodniami i wymagają diagnostyki po powrocie.
Czy zawsze potrzebny jest antybiotyk?
Nie. Antybiotyk rozważa się przy ciężkich objawach (gorączka, krew w stolcu, odwodnienie) lub braku poprawy. Decyzję podejmuje lekarz.
Jak bezpiecznie jeść w krajach wysokiego ryzyka?
Preferuj gorące, świeżo gotowane potrawy; unikaj surowych sałatek, lodu, soków ulicznych i niepasteryzowanych produktów. Owoce jedz po obraniu.
Czy probiotyki pomagają?
Mogą skrócić czas trwania objawów i wspomagać mikrobiotę. Ich stosowanie warto omówić z lekarzem, zwłaszcza u osób z chorobami przewlekłymi.
Jak przygotować się do wyjazdu?
Zabierz ORS, żel antybakteryjny, probiotyk, filtr do wody, loperamid/bismut (stosowane rozważnie), ubezpieczenie medyczne i listę placówek medycznych.
Czy woda butelkowana zawsze jest bezpieczna?
Wybieraj butelki z nienaruszoną plombą. W razie wątpliwości użyj przegotowania, filtrów lub tabletek do dezynfekcji zgodnie z instrukcją.
Co jeść w trakcie biegunki?
Lekkostrawne produkty (banany, ryż, gotowane ziemniaki, tosty), buliony. Unikaj nabiału, tłuszczów i bardzo słodkich napojów do ustąpienia objawów.
Czy biegunka podróżnych może mieć powikłania?
Tak. Odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe, rzadziej poinfekcyjny zespół jelita drażliwego (PI‑IBS) lub przewlekłe zakażenia pasożytnicze.
Jakie są objawy odwodnienia?
Silne pragnienie, suchość w ustach, zawroty, ciemny mocz, rzadkie oddawanie moczu, senność. W takich przypadkach niezwłocznie zwiększ nawadnianie i zgłoś się do lekarza.
Czy można zapobiegać całkowicie?
Ryzyka nie da się wyeliminować całkowicie, ale można je znacząco zmniejszyć przez higienę rąk, bezpieczną wodę i żywność oraz świadome wybory w trakcie podróży.
Bibliografia – biegunka podróżnych
World Health Organization (WHO). The Treatment of Diarrhoea: A Manual for Physicians and Other Senior Health Workers. https://www.who.int/publications/i/item/9241593180
WHO / UNICEF. Clinical management of acute diarrhea. https://www.who.int/publications/i/item/WHO-FCH-CAH-04.7
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Travelers’ Diarrhea – CDC Yellow Book 2024/2025. https://wwwnc.cdc.gov/travel/yellowbook
Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Traveler’s Diarrhea – Prevention and Treatment. https://wwwnc.cdc.gov/travel/page/travelers-diarrhea
European Society of Clinical Microbiology and Infectious Diseases (ESCMID). Guidelines for the management of acute infectious diarrhea. https://www.clinicalmicrobiologyandinfection.com
DuPont H.L. Systematic review: the epidemiology and clinical features of travellers’ diarrhoea. Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 2009. https://onlinelibrary.wiley.com/journal/13652036
Steffen R., Hill D.R., DuPont H.L. Traveler’s diarrhea: a clinical review. JAMA, 2015; 313(1): 71–80. https://jamanetwork.com/journals/jama
Guerrant R.L. et al. Practice guidelines for the management of infectious diarrhea. Clinical Infectious Diseases. https://academic.oup.com/cid
Riddle M.S. et al. Guidelines for the prevention and treatment of travelers’ diarrhea. Journal of Travel Medicine, 2017. https://academic.oup.com/jtm
Connor B.A. Severe travelers’ diarrhea: epidemiology, etiology, and management. Current Infectious Disease Reports, 2020. https://link.springer.com/journal/11908
Hill D.R., Ericsson C.D. et al. The practice of travel medicine: guidelines by the Infectious Diseases Society of America. Clinical Infectious Diseases. https://academic.oup.com/cid
Stanley S.L. Amoebiasis. The Lancet, 2003. https://www.thelancet.com
Escobedo A.A. et al. Giardiasis: the ever-present threat of a neglected disease. Infectious Disorders – Drug Targets. https://www.eurekaselect.com/journal/58
Jefferson T. et al. Physical interventions to interrupt or reduce the spread of respiratory and gastrointestinal viruses. Cochrane Database of Systematic Reviews. https://www.cochranelibrary.com
Medycyna Praktyczna. Biegunka podróżnych – rozpoznanie, leczenie i profilaktyka. https://www.mp.pl
Główny Inspektorat Sanitarny (GIS). https://www.gov.pl/web/gis
Narodowy Instytut Zdrowia Publicznego – PZH. https://www.pzh.gov.pl
Przeczytaj również:
1 Biegunka – co musisz wiedzieć?
2 Norowirusy – częsta przyczyna biegunki ,,grypy żołądkowej”
3 Nudności i wymioty – przyczyny, leczenie, leki
4 Jakie są objawy lambliozy? Symptomy, diagnostyka i powikłania 2026
