Kleszczowe zapalenie mózgu (KZM) to wirusowa choroba ośrodkowego układu nerwowego przenoszona przez zakażone kleszcze. Wywołuje ją wirus z rodziny Flaviviridae, należący do tzw. flawiwirusów. Do zakażenia dochodzi najczęściej podczas ukąszenia przez kleszcza, który przenosi wirusa wraz ze śliną do organizmu człowieka. Rzadziej zakażenie może nastąpić poprzez spożycie niepasteryzowanego mleka od zakażonych zwierząt, np. kóz lub owiec.
Choroba występuje głównie w Europie Środkowej i Wschodniej, a w Polsce największą liczbę przypadków odnotowuje się w regionach północno-wschodnich, zwłaszcza na terenach leśnych i rolniczych. Kleszczowe zapalenie mózgu jest szczególnie niebezpieczne, ponieważ może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych, takich jak zapalenie mózgu, zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych czy trwałe uszkodzenie układu nerwowego.
Fazy choroby i objawy
Przebieg kleszczowego zapalenia mózgu jest zazwyczaj dwufazowy, co oznacza, że objawy pojawiają się w dwóch etapach. Między nimi może wystąpić kilkudniowy okres poprawy samopoczucia.
Faza pierwsza – objawy grypopodobne
Pierwsza faza choroby pojawia się zwykle po 7–14 dniach od ukąszenia kleszcza. Objawy przypominają infekcję wirusową lub grypę i często nie są od razu kojarzone z zakażeniem przenoszonym przez kleszcze.
Do najczęstszych objawów należą:
- gorączka,
- bóle mięśni i stawów,
- bóle głowy,
- nudności i wymioty,
- ogólne osłabienie i zmęczenie.
Objawy te zwykle utrzymują się przez kilka dni i mogą ustąpić samoistnie. U części pacjentów choroba kończy się na tym etapie. U innych jednak po krótkim okresie poprawy dochodzi do rozwinięcia drugiej, znacznie poważniejszej fazy choroby, związanej z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego.
Faza druga – objawy neurologiczne
U części pacjentów po kilku dniach poprawy samopoczucia rozwija się druga faza kleszczowego zapalenia mózgu. Jest ona związana z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego i ma znacznie cięższy przebieg niż faza pierwsza. W tym etapie wirus może wywołać zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenie mózgu lub zapalenie rdzenia kręgowego.
Objawy neurologiczne pojawiają się zwykle kilka dni po ustąpieniu pierwszej fazy choroby i mogą mieć różne nasilenie. Najczęściej obserwuje się:
- silne i narastające bóle głowy, które nie ustępują po typowych lekach przeciwbólowych,
- sztywność karku – charakterystyczny objaw zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych,
- światłowstręt, czyli nadwrażliwość na światło,
- nudności i wymioty, często nasilające się przy bólach głowy,
- zaburzenia świadomości, takie jak senność, splątanie lub trudności z koncentracją,
- niedowłady i porażenia kończyn, wynikające z uszkodzenia układu nerwowego,
- zaburzenia równowagi i koordynacji ruchowej, problemy z chodzeniem, zawroty głowy.
W ciężkich przypadkach choroba może prowadzić do poważnych powikłań neurologicznych, w tym:
- porażenia mięśni oddechowych,
- zaburzeń oddychania wymagających intensywnej opieki medycznej,
- trwałych uszkodzeń układu nerwowego.
Druga faza choroby wymaga zazwyczaj hospitalizacji i specjalistycznego leczenia objawowego. W części przypadków powikłania neurologiczne mogą utrzymywać się przez długi czas, a u niektórych pacjentów pozostają trwałe następstwa choroby.
Powikłania KZM
- przewlekłe bóle głowy,
- zaburzenia pamięci i koncentracji,
- trwałe niedowłady,
- padaczka pourazowa,
- w rzadkich przypadkach – zgon.
Diagnostyka kleszczowego zapalenia mózgu
Rozpoznanie kleszczowego zapalenia mózgu opiera się przede wszystkim na obrazie klinicznym oraz wynikach badań laboratoryjnych. Istotną rolę odgrywa również dokładny wywiad epidemiologiczny, który pozwala ustalić, czy pacjent miał kontakt z kleszczami lub przebywał na terenach endemicznych.
Do najważniejszych metod diagnostycznych należą:
- badanie płynu mózgowo-rdzeniowego – wykonywane podczas punkcji lędźwiowej; pozwala wykryć obecność przeciwciał przeciw wirusowi KZM (IgM i IgG) oraz ocenić stan zapalny w ośrodkowym układzie nerwowym,
- badania serologiczne krwi – najczęściej stosuje się testy ELISA wykrywające przeciwciała IgM i IgG przeciw wirusowi KZM; w niektórych przypadkach wykonuje się także testy potwierdzające,
- wywiad epidemiologiczny – informacje o ukąszeniu przez kleszcza, pobycie w lesie lub na terenach o wysokiej liczbie kleszczy mogą pomóc w postawieniu właściwej diagnozy.
Diagnostyka jest szczególnie ważna w drugiej fazie choroby, gdy pojawiają się objawy neurologiczne wymagające hospitalizacji i specjalistycznej opieki medycznej.
Podsumowanie
Objawy kleszczowego zapalenia mózgu rozwijają się zazwyczaj dwufazowo – od łagodnych objawów przypominających grypę, takich jak gorączka, bóle mięśni i ogólne osłabienie, aż po poważne objawy neurologiczne związane z zajęciem ośrodkowego układu nerwowego.
Choroba może prowadzić do zapalenia opon mózgowo-rdzeniowych, zapalenia mózgu lub rdzenia kręgowego, a w ciężkich przypadkach do trwałych powikłań neurologicznych. Z tego powodu kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie oraz odpowiednia opieka medyczna.
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania kleszczowemu zapaleniu mózgu pozostaje szczepienie ochronne, szczególnie zalecane osobom przebywającym na terenach o wysokim ryzyku kontaktu z kleszczami.h po ciężkie zaburzenia neurologiczne. Wczesne rozpoznanie i hospitalizacja są kluczowe dla rokowania.
Źródła
European Centre for Disease Prevention and Control – Tick‑borne Encephalitis factsheet
Państwowy Zakład Higieny – Szczepienia przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu
Powiatowa Stacja Sanitarno‑Epidemiologiczna – Kleszczowe zapalenie mózgu (informacje o chorobie)
Raport PZH – Kleszczowe zapalenie mózgu w Polsce i na świecie
Przeczytaj również
1 Borelioza – leczenie i zalecenia
2 Jakie są objawy boreliozy? Symptomy, wczesne oznaki i diagnostyka 2026
