Kontaktowe zapalenie skóry (wyprysk kontaktowy) to jedna z najczęstszych dermatoz, wynikająca z bezpośredniego kontaktu skóry z substancją drażniącą lub alergenem. Choroba może mieć charakter alergiczny (immunologiczny) lub podrażnieniowy (nieimmunologiczny).
Alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (ACD)
- Jest wynikiem reakcji nadwrażliwości typu IV (opóźnionej), zależnej od limfocytów T.
- Pierwszy kontakt z alergenem prowadzi do sensytyzacji – układ odpornościowy „uczy się” rozpoznawać substancję.
- Kolejny kontakt wywołuje reakcję zapalną: aktywacja limfocytów T, uwalnianie cytokin, naciek zapalny w skórze.
- Typowe alergeny: nikiel (biżuteria, guziki), chrom (cement), kobalt, konserwanty w kosmetykach, barwniki, leki miejscowe (np. neomycyna).
Podrażnieniowe kontaktowe zapalenie skóry (ICD)
- Powstaje wskutek bezpośredniego uszkodzenia bariery naskórkowej przez substancje chemiczne.
- Nie angażuje układu odpornościowego.
- Najczęstsze czynniki: detergenty, rozpuszczalniki, środki czyszczące, kwasy, zasady.
- ICD jest częstsze niż ACD i może wystąpić u każdego, niezależnie od predyspozycji.
Fotokontaktowe zapalenie skóry
- Powstaje, gdy substancja na skórze ulega aktywacji pod wpływem promieniowania UV.
- Przykłady: niektóre leki (tetracykliny, sulfonamidy), perfumy z bergamotką.
Objawy kliniczne
- Rumień i obrzęk w miejscu kontaktu.
- Świąd, pieczenie, uczucie napięcia skóry.
- Pęcherzyki, nadżerki, strupy – w ostrym przebiegu.
- Złuszczanie, pogrubienie skóry, pęknięcia – w przewlekłym przebiegu.
- Najczęstsze lokalizacje: dłonie (kontakt z detergentami), twarz i powieki (kosmetyki), przedramiona, szyja.
Diagnostyka
- Wywiad – ustalenie kontaktu z potencjalnym czynnikiem.
- Testy płatkowe – złoty standard w diagnostyce alergicznego wyprysku kontaktowego. Polegają na naniesieniu alergenów na skórę i obserwacji reakcji po 48–72 godzinach.
- Badanie dermatologiczne – ocena charakteru i lokalizacji zmian.
- Różnicowanie – z atopowym zapaleniem skóry, łuszczycą, grzybicą skóry.
Znaczenie kliniczne
Kontaktowe zapalenie skóry jest częstą przyczyną absencji zawodowej, szczególnie wśród pracowników narażonych na kontakt z chemikaliami (np. fryzjerzy, budowlańcy, personel medyczny). Choroba może mieć charakter przewlekły i nawracający, znacznie obniżając jakość życia pacjentów.
Leczenie, profilaktyka i przykłady preparatów
Leczenie kontaktowego zapalenia skóry opiera się przede wszystkim na eliminacji czynnika wywołującego. W przypadku alergicznego wyprysku kontaktowego kluczowe jest unikanie ekspozycji na alergen, natomiast w podrażnieniowym – ograniczenie kontaktu z substancją drażniącą.
1. Leczenie miejscowe
- Glikokortykosteroidy w maściach/kremach
- Najczęściej stosowane w ostrych i przewlekłych zmianach.
- Redukują stan zapalny, świąd i obrzęk.
- Dobór preparatu zależy od lokalizacji i nasilenia zmian (np. słabsze na twarz, silniejsze na dłonie).
- Inhibitory kalcyneuryny (takrolimus, pimekrolimus)
- Alternatywa dla sterydów, szczególnie w okolicach twarzy i powiek.
- Mogą być stosowane przewlekle, nie powodują zaniku skóry.
- Emolienty i kremy barierowe
- Podstawowy element terapii.
- Odbudowują barierę naskórkową, zmniejszają suchość i podatność na podrażnienia.
2. Leczenie ogólne
- Leki przeciwhistaminowe – łagodzą świąd, poprawiają komfort pacjenta.
- Sterydy doustne – stosowane w ciężkich, rozległych przypadkach, krótkotrwale.
- Antybiotyki – w przypadku nadkażenia bakteryjnego zmian skórnych.
- Fototerapia (UVB, PUVA) – w przewlekłych, opornych przypadkach.
3. Profilaktyka
- Unikanie ekspozycji na czynniki wywołujące – np. nikiel w biżuterii, detergenty, rozpuszczalniki.
- Stosowanie rękawic ochronnych – w pracy z chemikaliami, przy sprzątaniu.
- Wybór kosmetyków hipoalergicznych – bez konserwantów i barwników.
- Regularne nawilżanie skóry – emolienty stosowane kilka razy dziennie.
- Edukacja pacjenta – świadomość czynników ryzyka i objawów nawrotu.
4. Przykłady preparatów dostępnych w Polsce
| Preparat | Zastosowanie | Cena orientacyjna |
|---|---|---|
| Hydrocortisonum maść 1% | łagodne zmiany zapalne | ~10–15 zł |
| Elocom krem (mometazon) | silniejsze zmiany | ~25–30 zł |
| Protopic maść (takrolimus) | okolice twarzy/powiek | ~80–100 zł |
| Emolium krem barierowy | odbudowa bariery naskórkowej | ~30–40 zł |
| Cetirizine tabletki | świąd, alergia | ~10–15 zł |
5. Zasady bezpiecznego stosowania
- Sterydy miejscowe – stosować zgodnie z zaleceniem lekarza, nie dłużej niż kilka tygodni.
- Inhibitory kalcyneuryny – bezpieczne w długotrwałym stosowaniu, szczególnie w delikatnych okolicach.
- Emolienty – stosować przewlekle, kilka razy dziennie, także w okresach remisji.
- Unikanie samoleczenia – przewlekłe lub nasilone zmiany wymagają konsultacji dermatologicznej.
FAQ – Kontaktowe zapalenie skóry
- Co to jest kontaktowe zapalenie skóry? – Reakcja zapalna skóry po kontakcie z alergenem lub drażniącą substancją.
- Jakie są objawy? – Rumień, świąd, pęcherzyki, złuszczanie skóry.
- Czy choroba jest zakaźna? – Nie, nie przenosi się między osobami.
- Jak odróżnić alergiczne od podrażnieniowego? – Alergiczne wymaga wcześniejszej sensytyzacji, podrażnieniowe występuje u każdego po kontakcie z drażniaczem.
- Jak diagnozuje się chorobę? – Testy płatkowe i wywiad lekarski.
- Czy można całkowicie wyleczyć? – Tak, jeśli unika się czynnika wywołującego.
- Czy sterydy są bezpieczne? – Tak, przy krótkotrwałym stosowaniu zgodnie z zaleceniem.
- Czy można stosować maści bez recepty? – Tak, np. hydrokortyzon 1%, ale w łagodnych przypadkach.
- Czy choroba może nawracać? – Tak, przy ponownym kontakcie z alergenem.
- Czy dieta ma znaczenie? – Nie bezpośrednio, ale zdrowa dieta wspiera odporność skóry.
- Czy dzieci mogą chorować? – Tak, szczególnie na alergiczne zapalenie skóry.
- Czy kontaktowe zapalenie skóry może być zawodowe? – Tak, np. u fryzjerów, budowlańców, personelu medycznego.
- Czy można stosować fototerapię? – Tak, w przewlekłych przypadkach.
- Czy emolienty wystarczą? – W łagodnych przypadkach tak, w cięższych konieczne są sterydy.
- Czy choroba może prowadzić do powikłań? – Tak, np. nadkażenia bakteryjnego skóry.
Źródła
- European Academy of Dermatology and Venereology (EADV) – Guidelines on Contact Dermatitis (2022).
- American Academy of Dermatology (AAD) – Contact Dermatitis Clinical Guidelines.
- MP.pl – Kontaktowe zapalenie skóry
- Febumed – Kontaktowe zapalenie skóry
- Diag.pl – Alergia kontaktowa
