🤢 Nudności i wymioty – kompleksowy przewodnik
Wprowadzenie
Nudności i wymioty (N/V – nausea and vomiting) to częste objawy kliniczne. Mogą wynikać z infekcji, zaburzeń przewodu pokarmowego, chorób ośrodkowego układu nerwowego (OUN), ciąży czy terapii onkologicznej.
1. Patofizjologia
- Ośrodek wymiotny – zlokalizowany w rdzeniu przedłużonym, integruje sygnały z przewodu pokarmowego, układu przedsionkowego, kory mózgowej i strefy chemoreceptorowej.
- Neurotransmitery: dopamina (receptory D2), serotonina (receptory 5‑HT3), histamina (receptory H1), acetylocholina (receptory M1), neurokinina (receptory NK1).
2. Najczęstsze przyczyny
- Infekcje przewodu pokarmowego.
- Zatrucia pokarmowe i lekowe.
- Choroby przewodu pokarmowego (refluks, wrzody, niedrożność).
- Choroby OUN (migrena, uraz głowy, wzrost ciśnienia śródczaszkowego).
- Ciąża – NVP (nausea and vomiting of pregnancy).
- Chemioterapia – CINV (chemotherapy‑induced nausea and vomiting).
- Psychogenne – stres, lęk.
3. Postępowanie niefarmakologiczne
- Nawodnienie (małe porcje płynów, elektrolity).
- Dieta lekkostrawna.
- Imbir (potwierdzona skuteczność w NVP i pooperacyjnie).
- Higiena snu, redukcja stresu.
4. Leczenie farmakologiczne
4.1 Leki przeciwwymiotne
| Grupa leków | Substancja czynna | Nazwy handlowe (PL) | Zastosowanie |
|---|---|---|---|
| Antagoniści H1 | dimenhydrynat | Aviomarin | choroba lokomocyjna, łagodne N/V |
| Antagoniści H1 | prometazyna | Polfa Prometazinum | alergie, N/V |
| Antagoniści D2 | metoklopramid | Metoclopramidum Polfarmex, Gastrosil | N/V w chorobach przewodu pokarmowego |
| Antagoniści D2 | tietylperazyna | Torecan | silne N/V, także w onkologii |
| Antagoniści 5‑HT3 | ondansetron | Zofran, Ondansetron Accord | CINV, pooperacyjne N/V |
| Antagoniści 5‑HT3 | granisetron | Kytril | CINV |
| Antagoniści NK1 | aprepitant | Emend | CINV (profilaktyka) |
| Inne | domperidon | Motilium | N/V w chorobach przewodu pokarmowego |
| Inne | haloperidol | Haloperidol WZF | N/V oporne, szczególnie w opiece paliatywnej |
5. Nudności i wymioty w ciąży (NVP)
- Dotyczą nawet 70% ciężarnych.
- Bezpieczne leki:
- doksylamina + witamina B6 → Bonjesta® (PL dostęp ograniczony, częściej w USA)
- metoklopramid → Metoclopramidum Polfarmex,
- dimenhydrynat → Aviomarin.
- Skale oceny: PUQE (Pregnancy‑Unique Quantification of Emesis), Rhodes, McGill Nausea Questionnaire.
6. Nudności i wymioty w onkologii (CINV)
- CINV – chemotherapy‑induced nausea and vomiting.
- Standard: antagonista 5‑HT3 (np. Zofran®) + antagonista NK1 (Emend®) + deksametazon (Dexaven®).
- Wymioty opóźnione – dodatkowo benzodiazepiny (np. Relanium®) lub neuroleptyki (Torecan®).
7. Monitorowanie i edukacja pacjenta
- Ocena nasilenia objawów: PUQE, VAS (Visual Analogue Scale).
- Edukacja pacjenta o przyczynach i możliwościach leczenia.
- Regularne stosowanie leków przeciwwymiotnych.
8. Perspektywy przyszłości
- Nowe leki: inhibitory receptorów kannabinoidowych, modulatory GDF‑15 (Growth Differentiation Factor 15).
- Personalizacja terapii: farmakogenetyka w CINV.
- Telemedycyna: monitorowanie objawów w czasie rzeczywistym.
Podsumowanie
- Nudności i wymioty są objawem, nie chorobą – kluczowe jest ustalenie przyczyny.
- Podstawą jest nawodnienie i dieta lekkostrawna.
- Farmakoterapia dobierana indywidualnie – od leków OTC (Aviomarin®) po specjalistyczne schematy w onkologii (Zofran®, Emend®, Dexaven®).
- W ciąży stosuje się bezpieczne preparaty jak Bonjesta® czy Metoclopramidum Polfarmex.
- W onkologii obowiązuje profilaktyka wielolekowa.
Tabela porównawcza leków przeciwwymiotnych
| Grupa leków | Substancja czynna | Nazwy handlowe (PL) | Mechanizm działania | Typowe wskazania |
|---|---|---|---|---|
| Antagoniści H1 (histamina) | Dimenhydrynat | Aviomarin | Blokada receptorów H1 w OUN, działanie przeciwhistaminowe i cholinolityczne | Choroba lokomocyjna, łagodne nudności |
| Antagoniści H1 | Prometazyna | Polfa Prometazinum | Blokada receptorów H1, działanie uspokajające | Nudności, wymioty, reakcje alergiczne |
| Antagoniści D2 (dopamina) | Metoklopramid | Metoclopramidum Polfarmex, Gastrosil | Blokada receptorów D2 w strefie chemoreceptorowej, prokinetyk | Nudności w chorobach przewodu pokarmowego, po lekach |
| Antagoniści D2 | Tietylperazyna | Torecan | Blokada receptorów dopaminowych | Silne nudności i wymioty, także w onkologii |
| Antagoniści 5‑HT3 (serotonina) | Ondansetron | Zofran, Ondansetron Accord | Blokada receptorów 5‑HT3 w jelitach i OUN | Nudności po chemioterapii (CINV), pooperacyjne |
| Antagoniści 5‑HT3 | Granisetron | Kytril | Blokada receptorów 5‑HT3 | Nudności i wymioty indukowane chemioterapią |
| Antagoniści NK1 (neurokinina) | Aprepitant | Emend | Blokada receptorów NK1 dla substancji P | Profilaktyka CINV (chemotherapy‑induced nausea and vomiting) |
| Inne (prokinetyk) | Domperidon | Motilium | Blokada receptorów D2 obwodowych, działanie prokinetyczne | Nudności w chorobach przewodu pokarmowego |
| Inne (neuroleptyk) | Haloperidol | Haloperidol WZF | Blokada receptorów dopaminowych | Nudności oporne, szczególnie w opiece paliatywnej |
| Glikokortykosteroid | Deksametazon | Dexaven | Działanie przeciwzapalne i przeciwwymiotne (mechanizm wieloczynnikowy) | Profilaktyka CINV, nudności pooperacyjne |
🔎 Uwagi praktyczne
- CINV (chemotherapy‑induced nausea and vomiting) – wymaga terapii skojarzonej: ondansetron (Zofran®) + aprepitant (Emend®) + deksametazon (Dexaven®).
- NVP (nausea and vomiting of pregnancy) – bezpieczne: dimenhydrynat (Aviomarin®), metoklopramid (Metoclopramidum Polfarmex), doksylamina z witaminą B6 (Bonjesta® – dostęp głównie w USA, w Polsce ograniczony).
- Choroba lokomocyjna – najczęściej Aviomarin®.
- Opieka paliatywna – haloperidol (Haloperidol WZF) w małych dawkach.
📚 Bibliografia
- Interna Szczeklika 2025 – Krzakowski M., Sacha T., Krzemieniecki K. Nudności i wymioty [w: Leczenie przeciwnowotworowe]. Medycyna Praktyczna, Kraków 2025, s. 2389–2391.
- Nowotwory Journal of Oncology – Zaucha R. Nudności i wymioty indukowane leczeniem przeciwnowotworowym — obecne zalecenia. Nowotwory J Oncol 2012; 62(1): 27–33.
- Opieka.farm – Ziaja A., Tuszyński K. Nudności i wymioty – Co rekomendować? Portal Opieka.farm, 10.03.2025.
- Farmacja Polska (PTFarm) – Muszyński J., Brzozowski J., Dettlaff K. Leczenie nudności i wymiotów u kobiet w ciąży. Farmacja Polska 2024; Nr 1.
- Polskie Towarzystwo Ginekologów i Położników (PTGiP) – Stanowisko zespołu ekspertów w zakresie stosowania produktu leczniczego Bonjesta® do leczenia nudności i wymiotów u kobiet w ciąży. Warszawa, 2024.
Niniejszy artykuł ma charakter wyłącznie informacyjny i edukacyjny. Nie zastępuje konsultacji lekarskiej ani profesjonalnej porady medycznej. W przypadku wystąpienia nudności, wymiotów lub innych objawów należy skontaktować się z lekarzem lub farmaceutą w celu uzyskania indywidualnej diagnozy i leczenia
