Szczepienia to jedno z najważniejszych osiągnięć medycyny prewencyjnej. Dzięki nim udało się wyeliminować ospę prawdziwą, ograniczyć zachorowania na polio, odrę, krztusiec i wiele innych chorób zakaźnych. W 2025 roku szczepienia pozostają kluczowym elementem strategii zdrowia publicznego – zarówno w Polsce, jak i na świecie.
Jak działają szczepionki?
Szczepionka to preparat biologiczny, który stymuluje układ odpornościowy do wytworzenia swoistej odpowiedzi immunologicznej przeciwko konkretnemu patogenowi.
- Zawiera antygeny (np. białka wirusa lub bakterii), które nie wywołują choroby, ale uczą organizm rozpoznawać zagrożenie.
- Po szczepieniu organizm wytwarza przeciwciała i komórki pamięci immunologicznej.
- W razie kontaktu z patogenem – reakcja obronna jest szybka i skuteczna.
Rodzaje szczepionek
- Inaktywowane – zawierają zabite drobnoustroje (np. grypa).
- Żywe atenuowane – zawierają osłabione patogeny (np. MMR).
- Toksoidowe – zawierają unieszkodliwione toksyny (np. tężec).
- Skojarzone – chronią przed kilkoma chorobami jednocześnie (np. DTP, 6w1).
- mRNA – nowoczesne szczepionki (np. COVID-19).
- Wektorowe – wykorzystują nieszkodliwe wirusy jako nośnik (np. AstraZeneca).
Program Szczepień Ochronnych (PSO) 2025
W Polsce obowiązuje PSO, który dzieli szczepienia na:
- Obowiązkowe – bezpłatne, finansowane przez państwo (np. gruźlica, WZW B, polio, DTP, Hib, MMR).
- Zalecane – płatne lub refundowane w grupach ryzyka (np. grypa, HPV, meningokoki, pneumokoki, RSV, COVID-19).
Nowości w PSO 2025:
- Szczepienia przeciw RSV dla dzieci do 2. roku życia.
- Elektroniczna karta szczepień.
- Promocja szczepień HPV u chłopców.
- Refundacja szczepień przeciw meningokokom typu B w wybranych województwach.
Skuteczność szczepień
- MMR: >95% skuteczności w zapobieganiu odrze.
- HPV: >90% skuteczności w zapobieganiu rakowi szyjki macicy.
- Pneumokoki: znaczna redukcja zapaleń płuc i sepsy u dzieci.
Bezpieczeństwo szczepień
Szczepionki są jednymi z najlepiej przebadanych produktów medycznych.
- Typowe objawy: ból w miejscu wkłucia, gorączka, osłabienie – ustępują w ciągu 1–2 dni.
- Ciężkie reakcje: bardzo rzadkie (<1 na 100 000 dawek), np. anafilaksja.
- Monitoring: system NOP nadzorowany przez GIS i PZH.
Kto powinien się szczepić?
- Dzieci – zgodnie z kalendarzem PSO.
- Seniorzy – grypa, pneumokoki, COVID-19.
- Kobiety w ciąży – tężec, krztusiec, grypa, COVID-19.
- Osoby z chorobami przewlekłymi – np. cukrzyca, POChP, nowotwory.
- Personel medyczny i nauczyciele – grupy wysokiego ryzyka transmisji.
Szczepienia a odporność zbiorowa
Gdy zaszczepiona jest większość populacji, patogen nie ma gdzie się rozprzestrzeniać. Chronione są także osoby, które nie mogą się zaszczepić (np. z niedoborami odporności).
- Odra: >95%
- Polio: >80%
- COVID-19: trudny do określenia ze względu na mutacje
Kontrowersje i mity
- „Szczepionki powodują autyzm” – fałsz, obalony przez liczne badania.
- „Naturalna odporność jest lepsza” – ryzyko powikłań po chorobie jest znacznie wyższe niż po szczepieniu.
- „Szczepionki zawierają toksyny” – składniki są bezpieczne i zatwierdzone przez EMA i WHO.
Rekomendacje WHO i ekspertów
- Utrzymanie wysokiego poziomu wyszczepienia dzieci.
- Promocja szczepień w grupach ryzyka.
- Rozwój szczepionek nowej generacji (mRNA, skojarzone).
- Walka z dezinformacją i fake newsami.
Podsumowanie
Szczepienia to fundament zdrowia publicznego. Chronią przed chorobami zakaźnymi, zmniejszają liczbę hospitalizacji i zgonów, poprawiają jakość życia i bezpieczeństwo epidemiologiczne kraju. W 2025 roku warto ufać nauce, korzystać z dostępnych programów i promować szczepienia jako wspólne dobro.
Bibliografia
- Polityka Zdrowotna. Szczepienia ochronne w Polsce 2025 – zalecenia ekspertów
- WHO. Immunization Agenda 2030 – Strategic Priorities.
- NIZP-PZH. Raport o NOP i wyszczepialności w Polsce 2024.
- ECDC. Vaccine Safety and Effectiveness Reports 2025.
- Ministerstwo Zdrowia. Program Szczepień Ochronnych 2025
