Zapalenie spojówek to stan zapalny cienkiej, przezroczystej błony śluzowej pokrywającej wewnętrzną powierzchnię powiek oraz przednią część gałki ocznej. Obraz kliniczny zależy od przyczyny – infekcyjnej (wirusowej lub bakteryjnej), alergicznej albo drażnieniowej (fizycznej lub chemicznej), a także od wieku pacjenta, ekspozycji środowiskowej i chorób współistniejących.
Prawidłowe rozpoznanie typu zapalenia spojówek ma kluczowe znaczenie dla doboru leczenia i zapobiegania powikłaniom, zwłaszcza zajęciu rogówki. Choroba ta jest jedną z najczęstszych przyczyn konsultacji okulistycznych i wizyt w POZ; łatwo szerzy się w środowiskach zbiorowych, a postacie alergiczne wykazują wyraźną sezonowość.
Anatomia i patofizjologia
Spojówka pełni funkcję bariery mechanicznej i immunologicznej oka, stabilizuje film łzowy (warstwa mucynowa), uczestniczy w dystrybucji łez i chroni rogówkę przed patogenami oraz urazami.
Stan zapalny prowadzi do:
- przekrwienia i rozszerzenia naczyń,
- obrzęku (chemosis),
- zwiększonej produkcji wydzieliny,
- podrażnienia powierzchni oka.
Objawia się to klinicznie jako „czerwone oko”, łzawienie, pieczenie, świąd i fotofobia.
Najczęstsze przyczyny zapalenia spojówek
1. Infekcyjne
Bakteryjne
- Najczęstsze patogeny: Staphylococcus aureus, Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae
- Wydzielina: gęsta, żółto-zielona, sklejająca powieki po nocy
- Zakaźność: wysoka (kontakt bezpośredni i pośredni)
Szczególne postacie:
• Neisseria gonorrhoeae – gwałtowny przebieg, zagrożenie rogówki
• Chlamydia trachomatis – przebieg podostry/przewlekły
Wirusowe
- Najczęściej: adenowirusy
- Objawy: wodnista wydzielina, silne łzawienie, fotofobia
- Często współistnieją objawy infekcji górnych dróg oddechowych
- Charakterystyczne: powiększone węzły chłonne przeduszne
2. Alergiczne
- Mechanizm IgE-zależny (histamina, komórki tuczne)
- Dominujący objaw: silny świąd
- Zwykle obustronne
- Sezonowe (pyłki) lub całoroczne (roztocza, sierść)
Cięższe postacie (np. wiosenne zapalenie rogówkowo-spojówkowe) wymagają opieki okulistycznej.
3. Podrażnieniowe i inne
- Dym, smog, chlor, aerozole
- Ciała obce
- Soczewki kontaktowe (zła higiena, przedłużone noszenie)
- Choroby autoimmunologiczne (np. zespół Sjögrena)
Jak odróżnić typy zapalenia spojówek
| Cecha | Bakteryjne | Wirusowe | Alergiczne |
|---|---|---|---|
| Wydzielina | Ropna, gęsta | Wodnista | Śluzowa |
| Świąd | Niewielki | Mały | Bardzo silny |
| Sklejanie powiek | Tak | Rzadko | Nie |
| Zaraźliwość | Tak | Bardzo wysoka | Nie |
| Obustronne | Często jednostronne | Często obustronne | Zawsze |
| Sezonowość | Nie | Nie | Tak |
Objawy alarmowe („czerwone flagi”)
➡ Pilna konsultacja okulistyczna, jeśli występuje:
- silny ból oka,
- nagłe pogorszenie widzenia,
- intensywna fotofobia,
- jednostronny, gwałtowny przebieg z obrzękiem,
- zapalenie spojówek u noworodka,
- objawy u użytkowników soczewek kontaktowych.
Leczenie
- Bakteryjne – antybiotyki miejscowe
- Wirusowe – leczenie objawowe (bez antybiotyków)
- Alergiczne – krople antyhistaminowe ± stabilizatory mastocytów
- Sterydy – tylko krótkoterminowo i wyłącznie pod kontrolą okulisty
| Rodzaj zapalenia spojówek | Podstawowe leczenie | Leki / postępowanie szczegółowe | Ważne uwagi kliniczne |
|---|---|---|---|
| Bakteryjne | Antybiotyki miejscowe + higiena oka | • Tobramycyna (aminoglikozyd) • Ofloksacyna (fluorochinolon) • Chloramfenikol | • Przemywanie solą fizjologiczną • Usuwanie wydzieliny • Przerwa w noszeniu soczewek |
| Gonokokowe / chlamydiowe | Leczenie ogólne (systemowe) | • Antybiotyki ogólnoustrojowe (wg wytycznych) | • Wymaga pilnej konsultacji • Diagnostyka w kierunku STI • Ryzyko ciężkich powikłań rogówki |
| Wirusowe | Leczenie objawowe | • Sztuczne łzy • Chłodne okłady • Higiena oczu | • Bardzo wysoka zakaźność (adenowirusy) • Konieczna dezynfekcja powierzchni |
| Wirus HSV | Leczenie przeciwwirusowe | • Acyklowir (miejscowo lub ogólnie) | • Wyłącznie pod kontrolą okulisty • Ryzyko zajęcia rogówki |
| Alergiczne | Leczenie przeciwalergiczne | • Krople antyhistaminowe (olopatadyna, ketotifen) • Stabilizatory mastocytów (kromoglikan sodu, lodoksamid) | • Objaw dominujący: świąd • Zwykle obustronne |
| Alergiczne – ciężkie | Krótkotrwała terapia GKS | • Glikokortykosteroidy miejscowe | • Tylko krótkoterminowo • Wyłącznie pod kontrolą okulisty |
| Podrażnieniowe | Eliminacja czynnika + nawilżanie | • Sztuczne łzy • Ochrona przed drażnieniem | • Jeśli ból lub światłowstręt → ocena rogówki |
Profilaktyka
- mycie rąk,
- niepocieranie oczu,
- osobne ręczniki i kosmetyki,
- prawidłowa higiena soczewek kontaktowych,
- unikanie alergenów i czynników drażniących.
Podsumowanie – zapalenie spojówek
Zapalenie spojówek to jedna z najczęstszych chorób oczu, obejmująca stan zapalny cienkiej błony śluzowej wyściełającej powieki i gałkę oczną. Może mieć etiologię bakteryjną, wirusową, alergiczną lub podrażnieniową, a obraz kliniczny różni się w zależności od przyczyny. Kluczowe znaczenie ma prawidłowe różnicowanie, ponieważ tylko bakteryjne zapalenie spojówek wymaga antybiotyku, natomiast wirusowe i alergiczne leczone są głównie objawowo.
W większości przypadków choroba ma łagodny i samoograniczający się przebieg, jednak niektóre postacie — zwłaszcza gonokokowe, chlamydiowe, wirusowe HSV oraz zapalenie spojówek u użytkowników soczewek kontaktowych — mogą prowadzić do zajęcia rogówki i poważnych powikłań okulistycznych. Objawy alarmowe, takie jak silny ból oka, światłowstręt, pogorszenie widzenia czy jednostronna, gwałtowna wydzielina, wymagają pilnej konsultacji okulistycznej.
Profilaktyka obejmuje higienę rąk, unikanie pocierania oczu, prawidłową pielęgnację soczewek kontaktowych oraz ograniczenie ekspozycji na alergeny i czynniki drażniące. Edukacja pacjenta ma kluczowe znaczenie w ograniczaniu transmisji, szczególnie w środowiskach zbiorowych.
FAQ – zapalenie spojówek
Czy zapalenie spojówek jest zaraźliwe?
Tak. Bakteryjne i wirusowe zapalenie spojówek są bardzo zaraźliwe i przenoszą się przez kontakt bezpośredni oraz pośredni (ręce, ręczniki, kosmetyki, klawiatury). Postacie alergiczne i podrażnieniowe nie są zakaźne.
Jak długo trwa zapalenie spojówek?
- Wirusowe: zwykle 1–3 tygodnie, często samoograniczające się
- Bakteryjne: 7–10 dni, krócej po wdrożeniu antybiotyku
- Alergiczne: utrzymuje się tak długo, jak trwa ekspozycja na alergen
Jak odróżnić bakteryjne od wirusowego zapalenia spojówek?
- Bakteryjne: gęsta, ropna wydzielina, sklejone powieki rano
- Wirusowe: wodnista wydzielina, silne łzawienie, fotofobia, często infekcja górnych dróg oddechowych
Czy zapalenie spojówek zawsze wymaga antybiotyku?
Nie. Antybiotyki stosuje się tylko w zapaleniu bakteryjnym. Wirusowe i alergiczne zapalenie spojówek leczone jest objawowo.
Czy można nosić soczewki kontaktowe podczas zapalenia spojówek?
Nie. Należy przerwać noszenie soczewek do całkowitego wyleczenia, a po ustąpieniu objawów wymienić soczewki i płyny pielęgnacyjne, aby zapobiec reinfekcji.
Czy zapalenie spojówek może prowadzić do utraty wzroku?
Rzadko, ale tak — ciężkie, nieleczone postacie (HSV, gonokokowe, chlamydiowe) mogą prowadzić do zajęcia rogówki i trwałego pogorszenia widzenia.
Kiedy należy pilnie zgłosić się do okulisty?
- Silny ból oka lub nagłe pogorszenie ostrości wzroku
- Intensywna fotofobia
- Jednostronna, gwałtowna wydzielina z obrzękiem i krwawieniem
- Zapalenie spojówek u noworodków i niemowląt
- Użytkownicy soczewek kontaktowych z bólem oka
Czy krople sterydowe są bezpieczne?
Tylko w ciężkich alergicznych postaciach i wyłącznie pod kontrolą okulisty. W zakażeniach wirusowych są przeciwwskazane.
Przeczytaj również:
3)Jak Rozpoznać jęczmień i gradówkę
Źródła
- American Academy of Ophthalmology (AAO) Conjunctivitis – Clinical Overview https://www.aao.org/eye-health/diseases/conjunctivitis
- Centers for Disease Control and Prevention (CDC) Conjunctivitis (Pink Eye) – Causes, Treatment, Prevention https://www.cdc.gov/conjunctivitis
- World Health Organization (WHO) Eye infections and prevention strategies https://www.who.int
- UpToDate Acute conjunctivitis in adults and children
- Medscape – Ophthalmology Conjunctivitis: Practice Essentials https://emedicine.medscape.com
- MP.pl – Medycyna Praktyczna Zapalenie spojówek – objawy, leczenie https://www.mp.pl/pacjent/okulistyka
