Zapalenie ucha to stan zapalny obejmujący ucho zewnętrzne, środkowe lub wewnętrzne, najczęściej manifestujący się bólem ucha, wyciekiem, pogorszeniem słuchu i gorączką. U dzieci ostre zapalenie ucha środkowego jest jedną z najczęstszych przyczyn wizyt lekarskich, a u dorosłych częściej występuje zapalenie ucha zewnętrznego (tzw. „ucho pływaka”). Prawidłowe różnicowanie lokalizacji i etiologii (wirusowa, bakteryjna, grzybicza, drażnieniowa) determinuje właściwe leczenie i profilaktykę powikłań.
Anatomia ucha i znaczenie kliniczne
- Budowa ucha: ucho zewnętrzne (małżowina, przewód słuchowy zewnętrzny), ucho środkowe (jama bębenkowa, kosteczki słuchowe, trąbka Eustachiusza) oraz ucho wewnętrzne (ślimak, błędnik – słuch i równowaga). Zaburzenia drożności trąbki słuchowej predysponują do wysięku i infekcji ucha środkowego.
- Fizjologia i obrona: kwaśny płaszcz skóry przewodu słuchowego, woskowina (cerumen) i mechaniczna bariera błony bębenkowej chronią przed patogenami; u dzieci anatomiczna krótsza i bardziej pozioma trąbka Eustachiusza sprzyja infekcjom.
- Znaczenie objawu bólu: ból powstaje wskutek obrzęku i wzrostu ciśnienia w jamie bębenkowej (ucho środkowe) albo zapalenia skóry przewodu słuchowego (ucho zewnętrzne); w zajęciu błędnika towarzyszą zawroty i zaburzenia równowagi.
Klasyfikacja kliniczna i epidemiologia
- Zapalenie ucha zewnętrznego (otitis externa): zakaźne lub podrażnieniowe zapalenie skóry przewodu słuchowego; częste po kąpielach (wilgoć), urazach patyczkami, przy długotrwałym noszeniu zatyczek; typowe u dorosłych i młodzieży.
- Ostre zapalenie ucha środkowego (AOM): nagły ból ucha, gorączka, czasem ropny wyciek po perforacji; bardzo częste u dzieci (do 4. r.ż. nawet ~80% ma choć jeden epizod).
- Wysiękowe zapalenie ucha środkowego (OME): przewlekły wysięk bez ostrego bólu, uczucie pełności, pogorszenie słuchu; wynika z dysfunkcji trąbki Eustachiusza, po przebytej infekcji lub przerostu migdałka gardłowego.
- Przewlekłe zapalenie ucha środkowego (CSOM): utrwalona perforacja, przewlekły wyciek, ryzyko zapalenia wyrostka sutkowatego i powikłań wewnątrzczaszkowych.
- Zapalenie ucha wewnętrznego (labiryntitis): infekcja lub stan zapalny błędnika, z nagłymi zawrotami, nudnościami, ubytkiem słuchu; wymaga pilnej diagnostyki i często leczenia szpitalnego.
- Epidemiologia: u dzieci choroba jest częsta ze względu na anatomiczne i immunologiczne uwarunkowania; u dorosłych dominują czynniki środowiskowe (woda, uraz). Nawracające zapalenia wymagają identyfikacji przyczyn (alergie, zatoki, przerost migdałka, palenie).
Etiologia i czynniki ryzyka
- Bakteryjne (ucho środkowe): najczęściej Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae, Moraxella catarrhalis; poprzedzające infekcje wirusowe nosa i gardła sprzyjają nadkażeniu i wysiękowi w jamie bębenkowej.
- Bakteryjne (ucho zewnętrzne): Pseudomonas aeruginosa i Staphylococcus aureus; wilgoć, maceracja skóry i uraz mechaniczny ułatwiają kolonizację i zapalenie.
- Wirusowe: często inicjują obrzęk trąbki Eustachiusza i zastój, torując drogę bakteriom (AOM).
- Grzybicze (otomykoza): Candida, Aspergillus – po antybiotykoterapii miejscowej, w wilgotnym środowisku, u użytkowników wkładek dousznych; świąd, uczucie pełności, szarawa/grudkowa wydzielina.
- Predyspozycje: wiek dziecięcy, przerost migdałka gardłowego, alergiczny nieżyt nosa, palenie tytoniu w otoczeniu dziecka, kąpiele i baseny, urazy przewodu słuchowego, przewlekłe zapalenie zatok, niedrożność trąbki Eustachiusza.
Obraz kliniczny i czerwone flagi
- Ucho zewnętrzne (otitis externa): ból nasilany uciskiem skrawka, świąd, obrzęk przewodu, surowiczo‑ropny wyciek, nadwrażliwość na dotyk; często historia kontaktu z wodą lub urazu patyczkami.
- AOM: ostry ból ucha, gorączka, drażliwość, niepokój u dziecka, wymioty; w otoskopii uwypuklona, przekrwiona błona bębenkowa, możliwa perforacja z ropnym wyciekiem; przejściowe pogorszenie słuchu.
- OME: uczucie pełności, pogorszenie słuchu, „klikanie” przy połykaniu; bez ostrego bólu, obecny poziom płynu za błoną bębenkową, retrakcja błony.
- CSOM: przewlekły wyciek, fetor, niedosłuch przewodzeniowy, nawracające zaostrzenia; ryzyko zapalenia wyrostka sutkowatego.
- Labiryntitis: nagłe zawroty głowy, nudności, oczopląs, ubytek słuchu, szumy; objawy alarmowe wymagające pilnej oceny.
- Czerwone flagi: silny ból z obrzękiem za uchem (podejrzenie zapalenia wyrostka sutkowatego), porażenie nerwu twarzowego, objawy oponowe, silne zawroty i ubytek słuchu, krwisty wyciek po urazie – pilna konsultacja laryngologiczna.
Diagnostyka i różnicowanie
- Wywiad: czas trwania i dynamika objawów, ekspozycja na wodę, urazy przewodu słuchowego, infekcje górnych dróg oddechowych, alergie; u dzieci – drażliwość, zaburzenia snu, pocieranie ucha.
- Badanie otoskopowe: ocena barwy, położenia i ruchomości błony bębenkowej (AOM – przekrwienie, uwypuklenie; OME – poziom płynu, retrakcja; CSOM – perforacja); w otitis externa – obrzęk i maceracja skóry przewodu.
- Tympanometria i audiometria: pomocne w OME i przewlekłych niedosłuchach (przewodzeniowy vs odbiorczy); kontrola po leczeniu lub przed decyzją o drenażu.
- Posiew wydzieliny: w przewlekłych lub opornych przypadkach, po perforacji lub przy podejrzeniu Pseudomonas/Staph. aureus w otitis externa; ukierunkowuje terapię celowaną.
- Różnicowanie bólu ucha: neuralgia trójdzielna, ból zęba, zapalenie stawu skroniowo‑żuchwowego, zapalenie gardła, zapalenie zatok – badanie jamy ustnej, gardła i palpacja wyrostka sutkowatego.
Leczenie – szczegółowe podejście według lokalizacji
Zapalenie ucha zewnętrznego (otitis externa)
- Oczyszczanie przewodu: delikatne usunięcie detrytusu przez lekarza; unikaj samodzielnego „patyczkowania” (ryzyko urazu i pogorszenia).
- Antyseptyka i antybiotyki miejscowe: krople z antybiotykiem (np. aminoglikozyd lub fluorochinolon) i/lub antyseptykiem według decyzji lekarza; w obrzęku stosuje się „wicket” (tamponik) dla lepszego dostępu leku.
- Przeciwzapalne i przeciwbólowe: leki doustne przeciwgorączkowe/przeciwbólowe, miejscowe łagodzenie.
- Otomykoza: krople przeciwgrzybicze (np. imidazolowe) po potwierdzeniu; konieczna suchość kanału.
- Profilaktyka nawrotów: unikanie wody (zatyczki do pływania), osuszanie małżowiny, rezygnacja z patyczków; korekta urządzeń dousznych (słuchawki, wkładki).
- Uwaga: przy podejrzeniu Pseudomonas (zielonkawa wydzielina, fetor, basen) dobór antybiotyku miejscowego ukierunkowany na ten patogen – decyzja lekarza.
Ostre zapalenie ucha środkowego (AOM)
- Leczenie objawowe: przeciwbólowe/przeciwgorączkowe, nawodnienie, odpoczynek; u dzieci właściwe leczenie bólu jest kluczowe.
- Antybiotykoterapia: w przypadkach z wysoką gorączką, silnym bólem, ropnym wyciekiem lub u małych dzieci – zwykle lek pierwszego wyboru ukierunkowany na S. pneumoniae/H. influenzae; w razie nieskuteczności zmiana na preparat o szerszym spektrum zgodnie z wynikiem i decyzją lekarza.
- Drenaż/wentylacja: w nawracających lub przewlekłych wysiękach rozważa się drenaż (grometki) po ocenie laryngologicznej i audiometrii.
- Edukacja: kontrola infekcji nosa i zatok, leczenie alergii, minimalizacja ekspozycji dymu tytoniowego; karmienie piersią i szczepienia (grypa, pneumokoki) zmniejszają ryzyko AOM.
Wysiękowe zapalenie ucha środkowego (OME)
- Obserwacja i kontrola słuchu: często ustępuje samoistnie; okresowa tympanometria/audiometria.
- Leczenie chorób współistniejących: alergiczny nieżyt nosa, przerost migdałka gardłowego; poprawa drożności trąbki słuchowej.
- Interwencje: rozważenie drenażu wentylacyjnego przy utrwalonym wysięku i niedosłuchu; decyzja specjalisty.
Przewlekłe zapalenie ucha środkowego (CSOM)
- Higiena i antyseptyka: oczyszczanie, suche ucho, krople przeciwbakteryjne wg oceny lekarza.
- Ocena chirurgiczna: tympanoplastyka/perforacja naprawcza, leczenie zmian ziarninujących; kontrola powikłań (wyrostek sutkowaty).
- Monitorowanie słuchu: przewodzeniowy niedosłuch może wymagać rehabilitacji słuchu.
Zapalenie ucha wewnętrznego (labiryntitis)
- Postępowanie pilne: hospitalizacja, antybiotykoterapia dożylna przy podejrzeniu bakteryjnej etiologii, leki przeciwwymiotne i przeciwzawrotowe; diagnostyka neurologiczna/obrazowa w razie ubytków słuchu lub objawów oponowych.
Nadużywanie antybiotyków w zapaleniu ucha zwiększa ryzyko antybiotykooporności i nawrotów.
Zapalenie ucha u dzieci – co powinno zaniepokoić rodziców?
Zapalenie ucha u dzieci, szczególnie ostre zapalenie ucha środkowego (AOM), często przebiega gwałtownie i może dawać objawy niespecyficzne. Ze względu na niedojrzałość układu odpornościowego oraz anatomicznie krótszą i bardziej poziomo ułożoną trąbkę Eustachiusza, dzieci są bardziej narażone na infekcje i ich nawroty.
Typowe objawy u dzieci
- Silny ból ucha (często nasilający się w nocy).
- Płaczliwość, drażliwość, trudności ze snem.
- Pociąganie lub pocieranie ucha.
- Gorączka, czasem bardzo wysoka (>39°C).
- Spadek apetytu, wymioty lub biegunka.
- Pogorszenie reakcji na dźwięki (przejściowy niedosłuch).
Objawy alarmowe – pilna konsultacja lekarska
Rodzice powinni niezwłocznie zgłosić się do lekarza, jeśli wystąpi:
- Ropny lub krwisty wyciek z ucha (podejrzenie perforacji błony bębenkowej).
- Obrzęk, zaczerwienienie i bolesność za uchem (ryzyko zapalenia wyrostka sutkowatego).
- Utrzymująca się wysoka gorączka mimo leczenia przeciwgorączkowego.
- Silny ból, który nie ustępuje po lekach przeciwbólowych.
- Zaburzenia równowagi, wymioty, senność lub apatia.
- Nawracające epizody zapalenia ucha (≥3 w 6 miesięcy lub ≥4 w roku).
Dlaczego kontrola słuchu jest ważna?
Wysiękowe zapalenie ucha środkowego (OME) może przebiegać bez bólu, ale prowadzić do przewlekłego niedosłuchu przewodzeniowego, który u małych dzieci negatywnie wpływa na rozwój mowy i koncentrację. Dlatego przy utrzymujących się objawach konieczna jest kontrola audiologiczna i laryngologiczna.
Zapalenie ucha u dorosłych – czym różni się od choroby wieku dziecięcego?
U dorosłych zapalenie ucha występuje rzadziej niż u dzieci, ale częściej wiąże się z czynnikami środowiskowymi i chorobami współistniejącymi. Dominują zapalenia ucha zewnętrznego oraz powikłane postacie zapalenia ucha środkowego.
Charakterystyczne cechy zapalenia ucha u dorosłych
- Otitis externa („ucho pływaka”) – częste po kąpielach, basenach, w wilgotnym środowisku.
- Ból nasilany przy pociąganiu małżowiny lub ucisku skrawka.
- Świąd, obrzęk i wyciek z przewodu słuchowego.
- Częstsze powiązanie z urazami mechanicznymi (patyczki, słuchawki douszne).
Czynniki ryzyka u dorosłych
- Palenie tytoniu i ekspozycja na smog.
- Przewlekłe zapalenie zatok przynosowych.
- Refluks żołądkowo-przełykowy.
- Cukrzyca i stany immunosupresji (większe ryzyko ciężkich zakażeń, w tym martwiczego zapalenia ucha zewnętrznego).
- Praca w wilgotnym lub zapylonym środowisku.
Kiedy zapalenie ucha u dorosłego wymaga szczególnej czujności?
- Ból ucha z silnym obrzękiem i gorączką u osób z cukrzycą (podejrzenie martwiczego zapalenia ucha zewnętrznego).
- Przewlekły wyciek z ucha i postępujący niedosłuch.
- Nagłe zawroty głowy, nudności, ubytek słuchu (podejrzenie zapalenia błędnika).
- Brak poprawy mimo leczenia miejscowego lub antybiotykoterapii.
Różnice terapeutyczne
U dorosłych częściej stosuje się leczenie miejscowe (krople do ucha) i eliminację czynników środowiskowych. Antybiotyki ogólnoustrojowe są zarezerwowane dla ciężkich, powikłanych zakażeń lub zapalenia ucha środkowego z objawami ogólnymi.
Powikłania i prewencja
- Powikłania: zapalenie wyrostka sutkowatego, perforacja błony bębenkowej, przewlekły niedosłuch przewodzeniowy, ropnie okołoskroniowe, zapalenie opon mózgowo‑rdzeniowych, zapalenie błędnika; u dzieci powtarzające się OME wpływa na rozwój mowy i słyszenia.
- Profilaktyka: leczenie infekcji nosa/zatok, higiena uszu bez patyczków, ochrona przed wodą w uchu, ograniczenie dymu tytoniowego w otoczeniu dziecka, szczepienia (pneumokoki, grypa), właściwa pielęgnacja po kąpielach i basenie.
- Nawracające zapalenia: wymagają oceny przyczyn (migdałek gardłowy, alergie, ekspozycje, refluks, zatoki) i podejścia wielotorowego z interwencjami medycznymi i środowiskowymi.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
- Czy zapalenie ucha jest zaraźliwe?
samo zapalenie ucha nie jest „zaraźliwe”, ale infekcje górnych dróg oddechowych sprzyjające AOM mogą się przenosić w populacji; otitis externa wynika głównie z wilgoci/urazu, nie z transmisji bakterii między osobami. - Jak długo trwa zapalenie ucha?
AOM zwykle 7–14 dni; otitis externa – kilka dni do tygodnia przy leczeniu; OME może utrzymywać się tygodniami i wymaga kontroli słuchu i rozważenia drenażu, jeśli się przewleka. - Czy zawsze potrzebny jest antybiotyk?
nie; decyzja zależy od nasilenia, wieku, gorączki i obecności ropnego wysięku. W wielu łagodnych przypadkach stosuje się leczenie objawowe i obserwację; w otitis externa zazwyczaj wystarcza terapia miejscowa. - Co z patyczkami higienicznymi?
nie zaleca się używania patyczków w przewodzie słuchowym – ryzyko urazu, maceracji i otitis externa. Lepsza jest higiena małżowiny i naturalna migracja cerumenu. - Kiedy pilnie do lekarza?
silny ból z obrzękiem i zaczerwienieniem za uchem, porażenie nerwu twarzowego, objawy oponowe, nagłe zawroty z ubytkiem słuchu, krwisty wyciek po urazie, lub brak poprawy mimo leczenia – wymagają pilnej diagnostyki. - Jak zapobiegać „uchu pływaka”?
utrzymywać przewód słuchowy suchy, stosować zatyczki do pływania, unikać patyczków, po basenie osuszać małżowinę; w skłonnościach do nawrotów rozważyć konsultację laryngologiczną. - Czy zapalenie ucha jest zaraźliwe?
Nie bezpośrednio. Zaraźliwe są infekcje górnych dróg oddechowych, które mogą prowadzić do zapalenia ucha środkowego. - Czy każde zapalenie ucha wymaga antybiotyku?
Nie. W wielu przypadkach wystarcza leczenie objawowe. Antybiotyk stosuje się w określonych sytuacjach klinicznych po ocenie lekarza. - Jak długo trwa zapalenie ucha?
Ostre zapalenie ucha środkowego zwykle 7–14 dni; zapalenie ucha zewnętrznego ustępuje szybciej przy leczeniu miejscowym; wysiękowe może trwać tygodniami. - Czy można czyścić ucho patyczkami?
Nie. Patyczki zwiększają ryzyko urazu i zapalenia ucha zewnętrznego. - Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?
Przy silnym bólu, obrzęku za uchem, zawrotach z ubytkiem słuchu, porażeniu nerwu twarzowego lub braku poprawy mimo leczenia.
Leczenie zapalenia ucha – tabela praktyczna
| Rodzaj zapalenia ucha | Najczęstsza przyczyna | Objawy dominujące | Postępowanie i leczenie |
|---|---|---|---|
| Zapalenie ucha zewnętrznego (otitis externa) | Bakterie (Pseudomonas aeruginosa, Staphylococcus aureus), rzadziej grzyby | Ból nasilany uciskiem skrawka, świąd, obrzęk przewodu, wyciek | Oczyszczanie przewodu, krople miejscowe z antybiotykiem/antyseptykiem, leki przeciwbólowe; przy grzybiczym – krople przeciwgrzybicze; unikanie wody i patyczków |
| Ostre zapalenie ucha środkowego (AOM) | Bakterie (S. pneumoniae, H. influenzae, M. catarrhalis), często po infekcji wirusowej | Silny ból ucha, gorączka, niepokój u dzieci, czasem ropny wyciek | Leczenie przeciwbólowe i przeciwgorączkowe; antybiotyk w ciężkich przypadkach, u małych dzieci lub przy ropnym wycieku (wg zaleceń lekarza) |
| Wysiękowe zapalenie ucha środkowego (OME) | Dysfunkcja trąbki Eustachiusza, alergia, przerost migdałka | Uczucie pełności, pogorszenie słuchu, brak ostrego bólu | Obserwacja, leczenie chorób towarzyszących (alergia, nos/zatoki), kontrola słuchu; rozważenie drenażu przy przewlekłym wysięku |
| Przewlekłe zapalenie ucha środkowego (CSOM) | Przewlekła infekcja, perforacja błony | Przewlekły wyciek, niedosłuch | Oczyszczanie, leczenie miejscowe, „suche ucho”; często kwalifikacja do leczenia chirurgicznego (tympanoplastyka) |
| Zapalenie ucha wewnętrznego (labiryntitis) | Powikłanie infekcji ucha środkowego lub wirusy | Nagłe zawroty głowy, nudności, oczopląs, ubytek słuchu | Pilna hospitalizacja, leczenie przyczynowe (często dożylne), leki przeciwwymiotne i przeciwzawrotowe |
Podsumowanie
Zapalenie ucha to częsta choroba laryngologiczna obejmująca ucho zewnętrzne, środkowe lub wewnętrzne. Objawy, takie jak ból ucha, gorączka, wyciek i pogorszenie słuchu, różnią się w zależności od lokalizacji i przyczyny. Kluczowe znaczenie ma prawidłowe różnicowanie, ponieważ zapalenie ucha zewnętrznego leczone jest głównie miejscowo, ostre zapalenie ucha środkowego często wymaga leczenia objawowego lub antybiotyku, a zapalenie ucha wewnętrznego stanowi stan nagły. Wczesna diagnostyka, właściwa terapia i profilaktyka (higiena ucha, unikanie patyczków, szczepienia) znacząco zmniejszają ryzyko powikłań.
W razie wątpliwości lub nawracających objawów skonsultuj się z lekarzem POZ lub laryngologiem.
Źródła
- American Academy of Otolaryngology – Head and Neck Surgery (AAO-HNS)
https://www.enthealth.org - Centers for Disease Control and Prevention (CDC) – Ear Infections
https://www.cdc.gov - UpToDate – Acute otitis media, otitis externa, labyrinthitis
- Medscape – Otolaryngology
https://emedicine.medscape.com - Medycyna Praktyczna (MP.pl) – Zapalenie ucha
https://www.mp.pl
