Kleszcza warto usunąć od razu, ale bez paniki. Samo ugryzienie przez kleszcza, jakie bakterie od kleszcza, kleszcz a borelioza i KZM to pytania, które często pojawiają się dopiero po powrocie ze spaceru. Nie każdy kleszcz jest zakażony, a nawet kontakt z zakażonym pajęczakiem nie oznacza automatycznie choroby. Warto jednak wiedzieć, co zrobić w pierwszych minutach, jakie objawy obserwować i kiedy nie czekać z kontaktem z lekarzem.
Co zrobić bezpośrednio po ugryzieniu przez kleszcza?
Najważniejsze jest sprawne, prawidłowe usunięcie kleszcza. Użyj cienkiej pęsety lub specjalnego przyrządu do usuwania kleszczy. Chwyć pasożyta jak najbliżej skóry, przy jego aparacie gębowym, i pociągnij zdecydowanym, jednostajnym ruchem prostopadle do skóry. Następnie umyj miejsce wodą z mydłem i je zdezynfekuj.
Nie smaruj kleszcza masłem, olejem, alkoholem ani lakierem do paznokci. Nie przypalaj go i nie wyciskaj. Takie metody mogą podrażnić pasożyta i zwiększyć ryzyko, że zwróci treść pokarmową do rany. Jeśli niewielki fragment aparatu gębowego pozostanie w skórze, nie próbuj głęboko go wydłubywać igłą. Zwykle organizm usunie go jak drobną drzazgę. Gdy miejsce wyraźnie ropieje, boli lub narasta zaczerwienienie, skonsultuj się z lekarzem.
Po usunięciu kleszcza zrób zdjęcie skóry lub zapisz datę ugryzienia. Przez około 30 dni obserwuj miejsce wkłucia oraz swoje samopoczucie. To proste działanie może później ułatwić wywiad medyczny.
Jakie bakterie od kleszcza mogą wywołać chorobę?
Kleszcze mogą przenosić różne drobnoustroje. W Polsce najczęściej mówi się o bakteriach z rodzaju Borrelia, które odpowiadają za boreliozę. Warto jednak pamiętać, że KZM nie jest chorobą bakteryjną – wywołuje je wirus kleszczowego zapalenia mózgu.
Do patogenów przenoszonych przez kleszcze należą przede wszystkim:
- bakterie Borrelia burgdorferi sensu lato, związane z boreliozą;
- bakterie Anaplasma phagocytophilum, mogące wywołać anaplazmozę granulocytarną;
- bakterie z rodzaju Rickettsia, odpowiedzialne za wybrane riketsjozy;
- bakteria Francisella tularensis, wywołująca tularemię, choć jej zakażenia w Polsce są rzadsze;
- pierwotniaki Babesia, powodujące babeszjozę – nie są bakteriami, ale także mogą być przenoszone przez kleszcze;
- wirus KZM, czyli wirus kleszczowego zapalenia mózgu.
Nie każdy gatunek kleszcza przenosi wszystkie wymienione patogeny. Ryzyko zależy od regionu, gatunku pasożyta, czasu jego żerowania i lokalnej częstości zakażeń. Dlatego nie ma jednego objawu ani jednego badania, które po każdym ugryzieniu daje pełną odpowiedź.
Kleszcz a borelioza – na co zwrócić uwagę?
Borelioza jest najczęściej rozpoznawaną chorobą odkleszczową w Polsce. Zakażenie zwykle wymaga pewnego czasu żerowania kleszcza, dlatego jego szybkie usunięcie ma znaczenie. Nie można jednak uczciwie podać bezpiecznej liczby godzin, po której ryzyko staje się zerowe. Im wcześniej kleszcz zostanie usunięty, tym lepiej.
Najbardziej charakterystycznym objawem wczesnej boreliozy jest rumień wędrujący. Pojawia się najczęściej po kilku dniach lub tygodniach, zwykle między 3. a 30. dniem od ugryzienia. To zaczerwienienie, które stopniowo się powiększa i zazwyczaj osiąga średnicę większą niż 5 cm. Nie zawsze ma postać czerwonego pierścienia z jasnym środkiem – może być jednolicie czerwone lub sinoczerwone.
Mała czerwona plamka widoczna tuż po wyjęciu kleszcza częściej jest miejscową reakcją podrażnieniową, a nie rumieniem wędrującym. Zwykle nie rozszerza się i ustępuje w ciągu kilku dni. Jeżeli zmiana rośnie, utrzymuje się lub towarzyszą jej gorączka, bóle mięśni, osłabienie albo ból głowy, potrzebna jest ocena lekarska.
W przypadku typowego rumienia lekarz może rozpoznać boreliozę na podstawie obrazu klinicznego i wdrożyć leczenie. Badania przeciwciał wykonane bardzo wcześnie po ugryzieniu mogą być ujemne, ponieważ organizm nie zdążył jeszcze wytworzyć odpowiedzi immunologicznej. Z tego powodu wykonywanie testów na boreliozę od razu po znalezieniu kleszcza zwykle nie pomaga w podjęciu decyzji.
Czy po ugryzieniu trzeba profilaktycznie brać antybiotyk?
Rutynowe stosowanie antybiotyku po każdym ugryzieniu przez kleszcza nie jest standardem. O potrzebie leczenia decyduje lekarz po zebraniu wywiadu i ocenie objawów. Antybiotyk nie chroni przed KZM, a przyjmowanie go bez wskazań może powodować działania niepożądane i utrudniać właściwą diagnostykę.
Nie ma też potrzeby badać samego kleszcza w kierunku boreliozy, aby zdecydować o leczeniu. Dodatni wynik oznacza jedynie, że pasożyt mógł zawierać dany patogen. Nie potwierdza zakażenia człowieka. Ujemny wynik także nie wyklucza ryzyka w pełni, zwłaszcza gdy badanie materiału było niedokładne lub kleszcz nie został zabezpieczony prawidłowo.
Jeśli po ugryzieniu masz wątpliwości, a nie występują objawy nagłe, pomocna może być e-konsultacja. Lekarz oceni opis zmiany skórnej, czas żerowania kleszcza, objawy ogólne i wskaże, czy potrzebne jest badanie, leczenie albo obserwacja. W TUPOLEK.pl możesz opisać problem w formularzu bez czekania w kolejce do gabinetu.
KZM, czyli kleszczowe zapalenie mózgu – czym różni się od boreliozy?
KZM jest chorobą wirusową, dlatego nie leczy się go antybiotykiem. Wirus może zostać przekazany szybko po rozpoczęciu żerowania kleszcza. W przeciwieństwie do boreliozy, szybkie wyjęcie pasożyta nadal jest właściwym działaniem, ale nie daje pełnej ochrony przed zakażeniem KZM.
Przebieg KZM bywa różny. U części osób zakażenie może nie dawać objawów. U innych najpierw pojawiają się symptomy przypominające infekcję wirusową: gorączka, bóle mięśni, ból głowy, zmęczenie lub nudności. Po krótkiej poprawie u części pacjentów może wystąpić faza neurologiczna, związana z zapaleniem opon mózgowo-rdzeniowych lub mózgu.
Sygnałem alarmowym są silny lub narastający ból głowy, sztywność karku, wysoka gorączka, wymioty, zaburzenia świadomości, drgawki, problemy z mową, osłabienie kończyn albo zaburzenia równowagi. Takie objawy wymagają pilnej pomocy medycznej, a nie konsultacji wyłącznie online.
Najskuteczniejszą metodą zapobiegania KZM jest szczepienie. Jest szczególnie warte rozważenia u osób, które często przebywają w lesie, pracują na zewnątrz, biegają po terenach zielonych, wędkują lub regularnie wyjeżdżają na działkę. O kwalifikacji do szczepienia i schemacie dawek decyduje lekarz.
Kiedy po kleszczu skontaktować się z lekarzem?
Po prawidłowym usunięciu kleszcza, bez rumienia i bez objawów ogólnych, najczęściej wystarczy obserwacja. Konsultację warto zaplanować, jeśli nie masz pewności, czy kleszcz został usunięty w całości, pojawiło się powiększające zaczerwienienie, gorączka, dreszcze, bóle stawów, nasilone osłabienie lub nietypowa wysypka.
Pilnej pomocy wymagają objawy neurologiczne, duszność, omdlenie, gwałtownie pogarszający się stan ogólny oraz wysoka gorączka z silnym bólem głowy. W takiej sytuacji nie zwlekaj z kontaktem z pogotowiem lub zgłoszeniem się do szpitala.
Na przyszłość pamiętaj o prostych zasadach: zakrywaj nogi podczas spacerów w wysokiej trawie, stosuj repelent, oglądaj skórę po powrocie do domu i sprawdzaj także dzieci oraz zwierzęta. Kleszcz wykryty szybko jest zwykle problemem, który można spokojnie i sprawnie opanować.
